Какадугийн блог

Аманда Кнокс бол алуурчин биш!

2011-10-04T22:54:00.000+08:00

Аманда Кнокс бол алуурчин биш гэнэ ээ. Аманда Кнокс шүүхээс гэм буруугүй гэсэн тогтоол сонссон байна. Энэ тухай монголын UBS телевизийн CITY NEWS хөтөлбөр мэдээлж байна. AMANDA KNOX гэдгийг Аманда Кнокс гэж орчуулжээ зайлуул... ццц...

80 хэдэн ДОХ буюу найгүй Монголчуудад даруулга хэрэгтэй!

2011-04-20T20:36:00.002+08:00

ДОХ-ын 80 хэд дэх тохиолдол илэрлээ. Зөвхөн албан ёсоор зарлагдсан тоо нь энэ. ДОХ манайд анх бэлгийн замаар орж ирээд, мөн бэлгийн замаар, доодохоо захирч сураагүй "новшнууд"-аас болж тарж байсан бол одоо ахуйн замаар, цус мус энэ тэр гээд тархаж эхлэх нь бололтой. ДОХ-той донорын шуугиан үүний тол жишээ. Тархалтын хүрээ томорч байгаа болохоор тархах арга хэлбэрүүд нь мөн олширч байна гэсэн үг л дээ. Бас эсрэгээрээ, тархах арга зам нь олширч байгаа болохоор тархалт нь улам л нэмэгдэж таараа. Цаана нь мэдэгдээгүй байгаа тохиолдлууд ойролцоогоор 8000 орчим гэсэн багцаа байдаг. Энэ гашуун мэдээ манай нийгмийн өнөөгийн дүр төрхийг илтгэж байна. Бид сүйрэл рүүгээ явж байна!

Юун сүйрэл вэ, хаана юугаа дэмийрээд байна вэ гэж үү? Яасан, хятадууд өнөө маргаашгүй дайрч орж ирээд хамаг юмыг булаан эзлэх гээд байна уу хэ хэ хэ гэж үү? Шударга ардчилсан шинэ ерөнхийлөгч агуу Элбэгдорж төрийн тэргүүнтэй болчихоод бүх юм сайхан болж эхлэх гэж байхад юугаа дэмийрээд байна аа гэж үү?

Үнэндээ бид сүйрэл рүүгээ явж байна. 1990 онд нийгмийн тогтолцоогоо өөрчилж, ардчилсан улс болсон тэр цаг үеэс бид аюулд орж эхэлсэн юм аа. Ардчилал хэдийгээр сайхан нийгэм боловч хувь хүний ёс суртахууны төвшнийг доош чирдэг муу талтай. Ёс суртахууны хэм хэмжээг үнэлэх нийгмийн үнэлэмж ямагт, алгуур доош урууддаг байна. Ингээд нэг мэдэхэд биеэ үнэлэхийг нийгэм нь хүлээн зөвшөөрөх жишээтэй. Ингэсэн нийгэм дараа нь мансууруулах бодисыг хүлээн зөвшөөрнө. Дараа нь өөр бас нэг юмыг хүлээн зөвшөөрнө. Гэх мэтээр нийгэм алгуур доройтолд ордог... Монголд яг ийм үзэгдэл өнөөдөр явагдаж байна. Залуу монгол хүн ёс суртахууны доройтолд ороод эхэлчихсэн байна!

Хүн бол нийгмийн амьтан, бас байгалийн амьтан гэдгийг бид мэднэ. Өөрөөр хэлбэл хоёрдмол (дуал) мөн чанартай амьтан. Ёс суртахууны доройтолд орно гэдэг нь хүн нийгмийн амьтан талаасаа регресст орж байна гэсэн үг. Харин энэ нь цаашаагаа хүнийг биологийн доройтолд оруулах болно. Өөрөөр хэлбэл хувьслын регресст оруулна гэсэн үг. Үр дүнд нь хүн бүхэлдээ эсрэг чиглэлтэй эволюци буюу инволюцид орно гэсэн үг! Залуу монгол хүн аль хэдийнээ инволюцид өртөж эхэлсэн байна. Харж л байгаарай, 100 жилийн дараа гэхэд монголчууд бүхэлдээ сармагчин болоод хувирчихсан байх вий дээ...

Ер нь нийгмийн зүгээс хувь хүнд тодорхой хэмжээний дарамт ямагт үзүүлдэг байх хэрэгтэй л дээ. Ийм дарамттай байнга тулж, тулгарч, түүнийг даван туулж байж хувь хүн төгөлдөршиж, төлөвшиж, илүү боловсорч, илүү ухаалаг болдог. Харин хэт либералжсан, хэт хувийн эрх чөлөөг шүтсэн нийгэмд ороод ирэхээр ийм дарамт байхгүй болж, тэгснээр хувь хүн ёс суртахууны биш харин инстинктийнхээ боол болдог. Ийм инстинктүүд нь хурьцах, мансуурах, зугаацах цэнгэх, таашаал авах гэх мэт болно. Монголын залуусын дунд яг ийм үзэгдэл өнөөдөр явагдаж байгаа. Энэ бол сүйрэл. Энэ бол ямар нэг нам, хүчин, хүнтэй холбоотой асуудал биш. Энэ бол системийн гажиг. Учир нь монголчуудад барууны, тэр тусмаа англо-саксоны угшилтай либерализмыг тахин шүтсэн нийгэм огт зохихгүй.

Тэгэхээр бид яах ёстой вэ? Шулуухан хэлэхэд, яаж ч чадахгүй. Яахав, ганц нэг зүйл оролдоод үзэж болох юм. Тухайлбал, нэн даруй хатуу дарангуйлалтай хяналттай дэглэм тогтоож, насанд хүрээгүй хүмүүсийг орой 9-ээс хойш гадагш эцэг эхийн хяналтгүйгээр гаргадаггүй болгож, ер нь 23 цагаас хойш хөл хорио тогтоож, ард иргэдийн дунд "Бэлгийн үнэнч байдал", "Нэг хавьтагчтай байхын давуу тал", "Дур хүслээ хянаж сурах нь", "Хурьцлын мөн чанар юу вэ?", "Хуялын боол болох уу босс нь байх уу?", "Доодохоо хэрхэн захирч сурах вэ", "ДОХ-ыг донгодох нь" гэх мэт сэдвээр өргөн хүрээтэй яриа, ухуулга, танилцуулгын кампаанит ажил өрнүүлж, монголын задарсан завхарсан иргэдийг хүчээр, сүрээр, аргаар, залиар, зарлигаар сэнхрүүлж, төлөвшүүлж, хүмүүжүүлж, хашрааж эхэлмээр байна. Ардчилал, хүний эрх энээ тэрээ гэж хашгирдгаа болимоор байна. Ардчилал илүү чухал уу, улс үндэстний бүрэн бүтэн байдал илүү чухал уу гэсэн сонголтын үе ирээд байна. Бүхэл бүтэн үндэстний хувь заяа, эрүүл мэндээр дэнчин тавьсан ардчилал бидэнд хэрэггүй биз дээ?

Эх үүсвэр: http://altankhuu.blogspot.com

Гавьяат жүжигчний цагийн машин

2011-03-17T16:13:00.007+08:00

Ойрд орчлон хорвоогоор хөрвөө шарваа ихтэй, орон нутгаар хэрүүл маргаан ихтэй л байх шиг байна. Японд гамшиг болов. Байгалийн сүйрлийн өмнө хэн ч хүчин мөхөсдөнө гэдгийг япончуудын зовлон харуулж байна. Байгалийн сүйрлээс улбаатай технологийн сүйрэл ид заналхийлж байна. Гэхдээ наран арлынхан зовлонг сөрж сурсан улс. Удахгүй хөл дээрээ өндийгөөд ирэх нь мэдээжийн асуудал. Тиймээс наашлая. Саяхан Монголд хөшөөтэй дайн хийх аян хэсэг хүчээ аваад буцаад жаал намдах шив. Сосорбарам гэдэг хүн цаг хугацааны машин зохиосон гэнэ лээ. Тэгээд түүгээрээ 1921 он луу аялаад Сүхбаатар гэдэг баагий бол шал худлаа хөгийн гар байсныг нь олж мэдсэн гэнэ (Back to the Future, vol .1, oh yeah). Хамтран зүтгэгчээ буудаад алчихсан үнэн жудаггүй гар байсныг нь өөрийн биеэр харчихаад ирлээ, би байсан бол хэзээ ч тэгэхгүй, одоо энэ талаар жүжиг тоглох гэж байна гэж цаг хугацааны машинаар аялж ирснийхээ дараа нэг телевизээр шууд шулуухан ярьж байна лээ. Гавьяат жүжигчин хүн гэдгий нь тэгэхэд санав. Хөмсөгнийх нь хөдөлгөөн гайхалтай байна лээ. Буудаад алчихсан гэхээр нь би Сүхбаатар өөрөө буу шагайж байгаад буудчихсан, тэрий нь Соосорбарам харсан юм болов уу гэж гайхлаа. Үгүй болоод ирлээ, Сүхбаатар өөрөө буудсан биш харин буудуулахаас хамгаалж чадаагүй жудаггүй гар гэнэ ээ. Улаан оросууд буудсан, түүнээс нь хамгаалж чадаагүй гэнэ ээ. Мань хүн өөрөө байсан бол хамгаалах байсан гэнэ ээ. Би бас гайхав. Цаг хугацааны машинаар 1922 он луу явж бүхнийг нүдээрээ харсан хүн тэгээд хамгаалахгүй яасан юм бол гэж. Сүхбаатарыг шанаадаж унагаад, улаан оросууды нь тачанкаар шүршээд, Бодоог аварчихгүй. Тэгсэн бол 2011 онд Сосорбарамын талбай дээр Сосорбарамын хөшөө сүндэрлэх байсан даа.

Би хувьдаа өнгөрсөн түүхийг танин мэдэж, уншиж судалж, ойлгож ухаарч болохоос шүүж болохгүй гэж боддог байсан юм. Зөвхөн тэр цаг үед нь харьяалагдагч л шүүх эрхтэй гэж боддог байсан юм. Цаг хугацааны машин гэж үнэхээр шидтэй сонихон эд юм. Сосорбарамд үнэхээр ховорхон аз тохиожээ. Тэр өнгөрсөн үед өөрийн биеэр очиж үзсэн болохоор түүхийг шүүх эрх түүнд байгаа болж таарч байна. Одоо манай алдарт жүжигчинд дараагийн алхмаа хийх үлдлээ. Аливаа биеийг газрын татах хүчинд захирагддаггүй болгодог тийм увидастай бодис гаргаж авах үлдлээ. Тэр бодисоо гаргаж аваад цаг хугацааны машинаа хөлөглөөд буцаад 20 хэдэн он луугаа явах (Back to the Future, vol.2, oh yeah) үлдлээ. Тэнд очоод Монголын газар нутгийг бүхэлд нь өнөөх шидтэй бодисоороо түрхэх үлдлээ. Тэгмэгц нь Монголын газар нутаг тэр чигээрээ дэлхийн гадаргаас сугаран агаарт хөөрнө. Тэрий нь үлээвэл үлээгээд, чирвэл чирээд Атлантын далайн эрэгт агуу Сэм авгын хаяанд аваачихад юухан байх вэ дээ.

Д.Сүхбаатарын зураг... Жижиг гар шиг харагдахгүй л байна даа!

2011-03-01T19:48:00.002+08:00

Сүхбаатарыг нэг муу жижиг гар байсан, Бодоо Данзан нарын дагуул бараг л гар хурууны үзүүрт нь зарагддаг нэг муу бацаан байсан ухааны юмыг ойрд Сахалбарам болон түүний нөхөд ярьдаг болов. Энэ Сүхбаатарын нэг фото зураг байна. Нэтээс олж үзсэнээ татаад тавьчихлаа:

Сүхбаатар голд нь сууж байх юм. Жижиг гар шиг харагдахгүй л байна даа надад бол.

Бат-Үүл, Баабар хоёр Элбэгдоржтой хүч хавсран Зоригийг хороосон гэж...

2011-02-28T15:33:00.001+08:00

Гэгээн хорин С.МӨНХЖАРГАЛ

Сүүлийн үед телевиз, сониноор төлбөртэй хөврөөд буй мэдээллүүд доорх дүгнэлтэд эрхгүй хүргэв. Түүхийг сайн нь бүтээж, саар нь гутаадаг юм санж. Гутаах гутаахдаа өөрийн үеэр хязгаарлагдахгүй өмнөх үеийнхээ түүхийг гуйвуулан гутаадаг ажээ.

Үүнийг “Улстөрчид өөр хоорондоо арцалддаг байснаа хадуураад, одоо бүр аль дивангалавт бурхан болсон, өөрсдөө амьд зүсийг нь огтоос хараагүй элэнц хуланцтайгаа тэрсэлддэг, хамсардаг болжээ” гэж тоймч Д.Оюунцэцэг дүгнэсэн байна.

Өөрсдийгөө түүхч, судлаач хэмээж буй Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга байсан Т.Лхагва нарын телевизэд төлбөр төлөн ярьж буйгаар, С.Данзан, Д.Сүхбаатар хоёр Элбэгдорж (Ерөнхийлөгчтэйгээ эндүүрэв) Ренчинотой хүч хавсран Д.Бодоог хороосон юм байх. Дараа нь Оросуудад өөрсдөө алуулжээ.

Ер нь Дамдины Сүхбаатар хувьсгалын удирдагч биш, цэргийн ойворгондуу бага дарга байсан гэх болов. Тойруугаар одоогийн МАН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга У.Хүрэлсүхийг хэлээд байгаа ч юм шиг. Хачин юм.

Бас болоогүй Сүхбаатар нь Сүрэнхор гэдэг нөхрөрхүү мөрийтэй тоглодог, ялгаатай нь нэг нь улсын мөнгийг нөгөө нь хувийн гэр, орноо мөрийд тавиад туусан гэх. За тэгээд, Сүхбаатарын аав Дамдин урдаас орж ирсэн гээд байгаа нь Ерөнхий сайд Батболдын аав Дамдины Сүхбаатар өвөрлөгч шүү гээд ч байгаа юм уу. Урд хэмээсэн нь үзэмчинг хэлснээс Хятадыг хэлээгүй байна хэмээн зарим нэг шог гарууд өмөөрөх ч шинжтэй. Ямар хүүхэд хуурч байгаа биш, урд газар гэхээр монголчууд Хятадыг л ойлгодог, тэгээд ч Чайна таунд амьдарч байгаад, хятадуудын оршуулгын газар хөдөөлүүлсэн хэмээн цагаан дээр хараар бичээд байхад шүү.

Ийм хорон гэхээр утга агуулгатай нийтлэлийг ноён Баабар үе үе бичдэг. Саявтар Б.Цэнддоо бас нэг иймэрхүү юм бичээд, Сүхбаатарчуудын эсэргүүцэлтэй тулсан даа. Эцэст нь “Үнэн түүх” гэсэн худал нэртэй нэвтрүүлэг хийн телевизүүдээр цацав. Зорилго нь чухам юу юм, Төрийн шагналтнууд аа.

Үнэн хэрэгтээ Батболд, Хүрэлсүх хоёр толгой дээр минь гарсанд Сүхбаатарын буруу гэж юу байх билээ дээ. Үнэхээр буруутан хэрэгтэй гэвэл ноён Баабар С.Баярын албан бус зөвлөх байснаараа Сүхбаатараас түрүүнд дуудагдана.

Түүхийг чухамхүү үнэнээр нь гаргаж чадвал сайн хэрэг. Түүнээс сайн юм бараг үгүй. Улстөрийн зорилгоор, эсхүл ямар нэгэн ашиг хонжоо олох санаагаар гуйвуулах нь муу хэрэг. Түүнээс муу юм үгүй.

Дамдины Сүхбаатар Бүх цэргийн жанжин байсан гэдэг уг нь хөдөлшгүй үнэн. Түүнээс өмнө бага дарга байсан л байх. Байлдагчийн халаасанд генералын погоон бий гэдэг хойно.

1921 оны ардын хэмээх хувьсгалаас, 1990 оны ардчилсан гэх хөдөлгөөнөөс үнэ цэнэтэй 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн хэмээн түүхэнд тэмдэглэсэн үнэн хэрэгтээ хувьсгалыг Монгол бус Түвд хүн наймдугаар Богд Жабзундамба удирдсан гэдэг нь маргаангүй үнэн болж таарч байна. Тэр Богд хаантай Бодоо, Данзан бус Баабарын бичээд байгаачлан нэг муу цэргийн бага дарга их л ойр дотно байсан түүхэн баримт хөдөлшгүйн дээр Сүхбаатар удирдагч нь биш байлаа ч нэг муу “хаартчин” байгаагүйг бэлээхэн хэлнэ биш үү. Өнөөдрийн түүхээ бүтээж чадахгүй хэвтэж өмнөх түүхээ гуйвуулан гутаах хэрэггүй.

Тэрхүү телевизийн төлбөрт нэвтрүүлгээр хувьсгалын үеийн зургуудыг баримт болгон үзүүлэхдээ зургуудын төв хэсэгт “бага дарга” Д.Сүхбаатар сууж буйг ер хайхарсангүй. Дунд сургуулийнхан зургаа авахуулахад багш төвд нь суудаг шиг, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрынхан патиараа татууллаа гэж бодвол Элбэгдорж голд нь зогсох шиг. Түүх судлалд голд байгаа нь л гол хүн гэх бат нотолгоо байдаггүй ч харгалзан үзэх, таамаг дэвшүүлэх хүчин зүйл болдог юм шүү дээ.

Уг нь тэд үнэхээр түүх сонирхоод, үнэнийг хайгаад буй юм бол ерэн оны түүхээ бичмээр байгаа юм. Ардчилсан холбоо хаана, хэзээ байгуулагдсан юм. Бат-Үүлийн бүлэг анхдагч уу, Дарь.Сүхбаатарын хэлээд байгаа байгууллага эхнийх нь үү. Эсхүл ардчилсан хөдөлгөөн Ховдоос, одоогийн МАН-ын гишүүн, Засаг дарга Г.Нямдаваа нарын оролцоотойгоор эхэлсэн юм уу. Удирдагч нь С.Зориг юм уу, Бат-Үүл үү, бүр Дарь.Сүхбаатар юм уу, эсхүл оюутан Эрдэнэцогт уу. Тэр үед Баабар хаана явсан юм. Ухуулга хуудас нааж байв уу, урж суув уу гэх зэргээр. Тодруулах юм, үнэн түүх хэрэгтэй л байна.

Тэгэхгүй бол 90 жилийн дараа Бат-Үүл, Баабар хоёр Элбэгдоржтой хүч хавсран Зоригийг хороосон гэж хэн нэгэн бичих ч юм билүү. Тэгж бичих л байх аа даа.

Эх үүсвэр: http://www.dayarmongol.com/index.php?option=com_content&view=article&id=5668:2011-02-27-10-40-42&catid=28:2010-02-13-05-13-34&Itemid=300058

Ц.Доржготов гуай хийгээд бас бусчуудад хаяглах илгээмж

2011-02-28T14:59:00.002+08:00

Доржзовдын Энхболд

Улс төрийг чи тоохгүй байсан ч тэр чамд сээтэгнэх л болно гэсэн нэг үг байдаг даа. Лүд чинь ёстой үнэн үг байж. Сээтэгнэсээр байгаад надаар өнөөдөр энэ хэдэн үгийг бичүүлчихлээ. Уг нь би Доржготов гуайг их хүндэлдэг хүний нэг л дээ . Биширч хүндэлж ч явлаа . Хундага тулгаад ам халан улаа бутарч суусан түүх ч бид хоёрын дунд бий. Харин би түүнийг хэзээ нэгэн цагт хэн нэгнээс хэдэн халтар төгрөг авсныхаа хариуд өвөг дээдсийнхээ алтан шарил руу сарих хүн гэж даанч бодож явсангүй. Харамсалтай нь тэр хэзээ нэгэн цаг нь өнөөдөр юмсанж . Хүнд ноён нуруу гэгч юм зайлшгүй байх ёстой зүйлийн нэг уг нь Доржготов гуайд тийм нуруурхуу юм байх нь байсан юм шүү . Даанч хэврэг туучий байж . Хэдхэн юан хараад хугарахаар барахгүй эргэж ард зон руугаа архирах тийм л хариугүй муу гуйранч байж. Нэгэнтээ номч мэргэн гүүш Ринчин гуай Далан насанд даруулга хэрэгтэй гэсэн мунхагийн мунаар увайгүйчүүдэд гүвүүлчихээд Тэнэгүүдийн дунд амьдрах үнэхээр хэцүү юм байна гэж үг алдсан байдаг. Өнөөдөр тэнэгүүдийн мөөрөлт Монголоор нэг хадаж байхад өөдөөс нь чулуу ч болтугай шидчихээд Ринчин гуайн үгийг хэлээд хэлээ гаргаж явах ёстой баймаар далан настай Доржготов гуай харин дунд нь мөөрөөд хайваганаж явдаг ажээ. Тэнэг тэнэгтэйгээ ханьсана, тэрэг хайнагтайгаа нөхцөнө гэдэг л энэ юм байх даа. Ирээдүй рүү харах билгийн хараагүй сохор номинчууд өнгөрснийг ухаж төнхөн баас олчихлоо гэж хашгиралдах үлгэр өнөөдөр эх оронд минь өрнөж байна.

Уг нь дүн нуруутай өвгөцүүл энэ үндэстэнд байгаасан бол Их бүтээн байгуулалтын ерөнхий төсөөллөлийг хараад байгаа хир нь амьдралын ухаан нь балчирдаж самгардаад байгаа залуустаа туулсан амьдралынхаа сургамжит үлгэрийг ярьж урагш нь хөтлөж явмаар . Гэтэл манай тавтиргүй тавь жар далан настнууд алин цагийн байгуулдаг гавъяагаа байгуулаад эх орныг минь бидэндээ өвлүүлээд өгчихсөн баатарлаг өвөг дээдсийнхээ алтан шарил дээр овооролдон ээлж дараалан сарьж тийн тавтиргүйтэж байгаагаа өндөр дуугаар бахархан хашгиралдаж байдаг болжээ. Цагаан дээлт Дамдины Сүхбаатар өвөрлөгч байлаа гээд өнгөц бодоход хортой юм юү ч байхгүй юм шиг харагдана. Гэтэл энэ гэм хоргүй өнгөний цаана Монголчуудын өнгөрсөн зууны түүхийг бүхэлд нь өөрчлөх гэсэн МАНАН санаа нуугдаж байна. Цагаан хэрэмний өвөр рүү үзүүр нь хөврөөд орж байгаа энэ манан шидмэсийг таслахгүй л бол өнөөдөр манан мэт байвч маргааш барим тавим шидмэс , нөгөөдөр багалзуур чихалзуурыг минь боомилсон бүдүүн эрээн олс болж хувирна.

ХКН-ын том дарга Хятадын гадаад хэргийн яамны сайдын айлчлалын өмнөхөн энэ булай хэрүүл дэгдэж байгаагаараа хэний түлхэлтээр хийгдэж байгаа нь ойлгогдсон бол монголд тэр түлхэлтийг хэн хэн алгаа ташин хөөрцөглөн тосож авч байгаа нь ийнхүү сүүлийн хэдэн өдрийн үйл явдлаар нотлогдох шив дээ. Ингэхээр Хятадын гадаад хэргийн сайдыг манай гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн дарга Цогтбаатар тэргүүтэн Чингис хаан буудалд тосон авахаас өрсөж Бат-Эрдэнийн Батбаяр , Цэндийн Доржготов , Догмидийн Сосорбарам , Бямбажавын Цэнддоо гуай нар цав хийтэл алгаа тосоод бид үйл ажиллагаагаа ингэж эрчимтэй явуулж байгаа шүү гэсэн цаад эзэндээ бол бахархам сайхан тайлантайгаар угтчих шивдээ. Цаашаа юү хөврөнө гээч

- Өө хөөрхий танай Сүх жанжны түүх зохиомол юм бол Ардын хувьсгалын түүх чинь зохиомол юм байна шүү дээ. Ардын хувьсгалын түүх чинь зохиомол юм бол Дундад улсаас тусгаар тогтносон түүх чинь бас зохиомол юм байна шүү дээ. Бид энийг хэлээгүй шүү танай Доржготов, Батбаяр , Цэнддоо , Сосорбарам нар чинь бэлээхэн гэрчлээд байна гээд л хөвөрчихнө шүү дээ. Үр хүүхдээсээ эх орныг нь булааж аваад бусдад ичгүүргүй шидэж өгч байгаа ийм булай дүр төрх үлдээж байгаагаа та нар минь ингэхэд ер нь ойлгож байна уу. Тэр чигээрээ эрдэнэ болох нь нотлогдон харийнхны шуналыг буцалгаж байгаа миний эх орны хөрс шороо руу сарихад хэдхэн хоромын дараа алтан нарны илч, аварга өвгөдийн минь сүнс эх орноороо хөндлөн гулд хэсүүчлэн эргэж тойрч явах шиг үлээдэг аясын салхины хүчээр хатчихнаа гайгүй. Харин омголон өвгөдийн минь амьдаас амьд үйлс, алтан шарилыг ариулж хадгалсан улс үндэстний минь түүх рүү сарьсан сарилт чинь үеийн үед толбо болон өмхий үнэр ханхлуулан үлдэх болно шүү.

Эх үүсвэр: http://tsag.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=3403:2011-02-28-05-54-02&catid=55:sensation&Itemid=746

Холливуудын хамгийн амжилт муутай кинонууд: Soldier (1998)

2011-02-15T15:03:00.002+08:00

1997 онд Warner Bros. кинокомпани "бие хамгаалагч" Кевин Костнерын найруулж бас тоглосон "The Postman" ("Шуудан зөөгч") хэмээх зөгнөлт, адал явдалт киног гаргажээ. Энэ киноны эх зохиол нь Америкийн орчин үеийн нэртэй зөгнөлт зохиолчдын нэг Дэвид Бриний ижил нэрт роман байсан учраас нэг кино хийгээд түүнд нь холливуудын нэг супер одыг "чихчихвэл" үзэгчдийн халаасыг нэлээн хоослох байх гэж продюсерууд нь найдсан биз ээ. Харамсалтай нь тэдний горьдлого талаар болж кино бүтэлгүйтжээ. Мэдэхгүй юм, гэхдээ надад бол энэ кино нь зүгээр л санагдсан гэдгээ хэлчихье...

Warner Bros. энэ бүтэлгүйтлээсээ сургамж авсан уу гэвэл үгүй аж. Дөнгөж жилийн дараа тэд "бага хятадад их үймээнийг дэгдээж", бас ч үгүй "оддын хаалгаар орж гарч үзсэн" Курт Рассел эрхмийг гол дүрд нь тоглуулсан "Soldier" ("Цэрэг") хэмээх зөгнөлт, адал явдалт, тулаант кино үйлдвэрлэв.

Кино 99 минут үргэлжилдэг ба гол баатар эрэлхэг цэрэг Швейк аан биш ээ Курт ердөө 79-хөн үг хэлдэг гэнэ. Өөрөөр хэлбэл 1.25 минут тутамд нэг үг хэлж. Хамгийн урт нь "Мэдлээ, хоёр оо, есөд илтгээд галлаж эхлэ." ("Affirmative, two, report to nine and commence firing.") гэсэн өгүүлбэр байж. Киноны өртөг 75 сая ногоон болжээ. Энэ нь гол баатрын хэлсэн нэг үг 82500$-ын үнэтэй байсан гэсэн үг.

Харин орлого нь 14 сая ногоон болжээ.

Зөв дарангуйлагч Вальдемар Вальдемарович

2010-11-06T12:35:00.000+08:00

Удирдагч хүнийг ард түмэн хийснээр нь үнэлдэг. Баавгайн улсын өмнөх удирдагч Вальдемар Вальдемарович гэж нэг яахын аргагүй л хүчтэй, жавхаатай, зоригтой золбоотой тэгээд мэдээж азын од нь нь гийсэн төрийн тэргүүн байсныг та санаж байна уу? :D Тийм ээ тэр тодорхой хэмжээний дарангуйллыг Оросын нийгэмд авчирсан, гэхдээ тэгснээрээ элгээрээ хэвтээд өнөө маргаашгүй өдрөө хүлээн, мянган хэсэг болж задрахдаа тулаад байсан Баавгайн улсыг буцааж хөл дээр нь босгож чадсан. Бас тэр азтай ерөнхийлөгч. Түүнийг улсаа толгойлж байх үед ашигт малтмал, газрын тосны үнэ өндөр байж Орос улс халаасаа зузаатгаж чадсан. Харин хуримтлагдсан мөнгийг Путин зөв зарцуулж, тамирдаад байсан Орос улсын бүх судсаар тэжээл гүйж эхэлсэн. Орост угаас дургүй барууны ертөнцийнхөн зөв харж инээгээд буруу харж уйлангаа Оросыг дахиад л хүчирхэгжиж буйг нь харж сууна. Тэгэхээр Путиныг бид жишээ нь хэн гэж дүгнэж болох вэ? Тэр бол дарангуйлагч, гэхдээ зөв дарангуйлагч. Ингэж хэлж болох болов уу? :)

Эрлийз хэлтнүүд

2010-09-02T11:37:00.003+08:00

Хэдэн жилийн өмнө миний бие нэг форумд их л идэвхтэй ордог байж билээ. Хүмүүстэй санаа оноогоо хуваалцаж, маргалдаж хэрэлдэж, байлдаж бархиралцдаг байж билээ. Нэг удаа Эрлийз хэлтнүүд гэсэн сэдэв үүсгээд нэгэн зүйлийн тухайд өөрийн хувийн бодлоо илэрхийлсэн маань овоо хэдэн хуудас хэрүүлээр дүүрч билээ.

Эрлийз хэлтнүүд

Эрлийз хэлтнүүд олшроод бүр замбараагаа алджээ гэж... Дээр үед хойно сургууль соёл төгсөөд ирсэн зарим сэхээтнүүд бусадтай ярихдаа өөрийгөө мундаг болгож харагдуулах гээд орос монгол хольж ярьдаг байлаа гэж... Нэг тийм нөхрийг Ринчен гуай шараа болгосон гэдэг. Гэтэл одоо бүр шал дордсон мэт санагдмой. Англи монгол хольж ярьдаг, англиар хараал урсгаж хэрэлдэж, маргалддаг болжээ гэж... Англи лугаа мэт гэтэл бас монгол лугаа мэт гэж ХИХ Надад өөрт их инээдтэй санагддаг юм. Жишээ нь хар цагаан арьст америкчууд ордог форумд хоёр тийм америк хоорондоо монголоор хэрэлдэж байвал яах вэ гэж.

Миний хувийн бодол шүү. Бусад нь хүлээн зөвшөөрөхгүй байж бололгүй яах вэ. Надад өөрт л инээдтэй санагддаг юм: англиар хараал урсгаад л, англиар хэрэлдээд л... Шар арьстай, онигор нүдтэй монгол байж "оушэт", "шарап" гээд л...

Үгүй яах вэ. Англи бол international хэл нь үнэн л дээ. Харин энд national хэлийн талаар яьж байгаа. Мэдээж огт гадаад үг хэрэглэхгүйгээр ярина бичнэ гэж мэдээж байхгүй. Гэхдээ хэм хэмжээ, юуны түрүүн хэрэгцээ шаардлага байгаа эсэхийг бодох ёстой мэт. Ж.нь шинжлэх ухааны хүмүүс бол мэдэж л байгаа байх, физик, математик, компьютер гэх мэт салбарууд заримдаа гадаад үгийг хэрэглэх зайлшгүй шаардлагатай байдаг. Заримдаа бүр тохирох үг нь ч эх хэлэнд байхгүй байх тохиолдол бий. Харин бусад тохиолдолд... Өдөр тутмын амьдралд... Жирийн нөхцөлд... "Усыг нь уувал ёсыг нь дага", "Сохорын газар сохор, доголонгийн газар доголон" (за шууд утгаар нь ойлгов оо!) гэх мэт үгнүүд юуг хэлээд байна? Мэдээж харь хэлтнүүд дунд амьдарч ажиллаж байгаа тэгээд тэдэнтэй харьцах тохиолдолд тэднийхээ хэлээр харьцах нь зүй. Харин төрөлх хэлтнүүд дундаа ажиллаж амьдарч байгаа эсвэл төрөлх хэлтнүүдтэйгээ харьцаж байхдаа төрөлх хэлээ л хэрэглэх нь зохистой мэт.

Хэлээ алдаж эхлэсний тод томруун илрэлүүд энд тэнд харагдаад байна даа гэж... Хэлээ алдаад эхлэчихсэн болохоор сэтгэхүй нь хүртэл өөрчлөгдөөд, монгол биш болоод ирж байгаа байхгүй юу. Монголд байгаа монголчууд хүртэл 300 хүрэхгүй цөөн үгээр ярьж бичиж байна гэсэн судалгаа ч юм уу цуурхал ч юм уу зүйл сонсогдоно лээ. Үнэн.байх өө. Яагаад гээч. Яагаад гэвэл олон нийтийн, тэр дундаа залуусын хэл ярианы хөгжлийг ерөнхийд нь тодорхойлж байдаг телевиз, радио, сонин хэвлэлүүд нь өөрсдөө аль хэлийн эрлийз хэлтнүүдээр дүүрсэн учраас л тэр байхгүй юу даа.

Гадаадаар огт битгий ярь гэж ер дурдаагүй билээ. Гагцхүү шаардлагагүй бол төрөлх хэлээрээ ярьж байгаач, ядаж ярихыг хичээж байгаач ээ. Дээр нэг хүн "найзуудтайгаа англиар ярих нь онгирч байгаа хэрэг мөн үү" гэж асууж байсан юм. Үүнд хариулах нь.
1. Англи хэл сурч байгаа, тиймээс ярианы дадлага хийж байгаа бол зөв өө.
2. Найзууд чинь гадаад хүмүүс бол зөв өө.
Харин найзууд чинь монгол, бас чи ярианы дадлага хийгээгүй жирийн үе юм бол ямар шаардлага байгаа юм? Дахиад хэлье. Энэ бол зөвхөн миний хувийн бодол. Магадгүй та англиар ярих дуртай байж болно, сонирхолтой байж болно, монголоор ярьснаас англиар ярьсан нь илүү санагддаг байж болно, бүх юм хүний л эрх шүү дээ тэ, харин үүнийг чинь би эрлийз хэлтэн гэж байгаа юм л даа. Яах вэ эрлийз хэлтнүүд олширсонд зарим хүн эмзэглэдэггүй байж болно, зарим нь эмзэглэдэг л биз. Би тэр эмзэглэдэгүүдийнх нь нэг. Хугацаа өнгөрөхийн хэрээр эрлийз хэлтнүүдээс эрлийз тархитнууд төрөөд эхлэх вий дээ (зөвхөн миний хувийн бодол)

Lost

2010-06-15T22:19:00.004+08:00

Нэг нөхөр далайд завиар аялж яваад хар шуурганд өртөж, хамаг хувцсаа алдаад харин азаар амьд үлдэв. Давалгаа түүнийг хэмхэрхий завьтай нь хамт нэг арал дээр хаяжээ. Гэтэл тэнд нь баахан шалдан хүүхнүүд байх юм гэнэ. Тэд мань залууг бүчин авж, гараас хөтлөн дагуулсаар нэг том ордонд авчирлаа. Тэгээд нэг өрөөнд орууллаа...
...Нүцгэн чацган хүүхнүүд түүнийг орхиод гүйлдэн гарч одов. Өрөө тансаг гэж жигтэйхэн, уур амьсгал нь ч аятайхан санагдана. Залуу хана дагуулан тавьсан буйдан дээр сууж, түр ч атугай амьсгаагаа дарахыг оролдов. Гэнэт гэрэл унтарлаа. Түүнийг дагаад анир чимээгүй нөмрөх шиг болов. Түрхэн зуур намдаад байсан зүрхний цохилт дахиад л түргэсч эхлэхийг мань эр мэдэрлээ...
Баруун хацрыг нь салхи илбэх шиг болоод өрөөнд гэв гэнэт жихүүдэс даагаад эхлэжээ. Далайтай хийсэн амьдрахын төлөө тэмцэлд хамаг хувцсаа алдсан шалдан залуу маань дагжин чичрэхийг ч үзүүлж өглөө дөө. Тэгтэл гэрэл асав. Чанх урд нь сүүмийсэн цагаан юм зогсож харагдлаа. Зогсох биш юм аа, хөл нь газарт хүрэлгүй агаарт зогсож байна. Палхийтэл цочиж хойш займчсан залуу "Чи.. чи.. энэ чинь одоо... юу вэ" хэмээн хэржигнэлээ. "Bi Spirits baina. Chei harin hen uym" гэж өнөөх сүүмийсэн цагаан юм чахарч байна. "Би хэрмэл бадарчин байна. Хэцүү юмтай тулгараад зүдэрч явна" гэж манай баатар хариуллаа. "Chei elbeg delbegeig ilyid uzexuu, bayar bayasgalang ilyid uzexuu" гэж Spirits асууж байна. "Би баяр баясгаланг илүүд үзэж байна" гэж залуу хариуллаа. "Hudlai shaisan myu novzh, chamaig sharj idnei dei bei, yaharai chei elbeg delbegeig ilyid uzdegyi uym" гэж Spirits хэлээд хоолойгоо чахруулж эхлэв. Энэ дуу авиа залуугийн чихийг маажиж, дотрыг нь самардан, ухаан санааг нь самууруулж эхлэлээ. "Чи хэн бэ, яагаад намайг тамлаад байна" гэж залуу арай ядан асуухад сүүмийсэн цагаан юм "Bei syns baina. Bei chinei zyrhiig zugalna" гэж байна. Үнэхээр ч тэгэх шинжтэй болоод явчихлаа шүү. Энэ үед NCA_D хаалга зад өшиглөн орж ирлээ. "Өө муу эргүү чинь, туршилтын лаборатороос алдагдаад олдохгүй байсан юм, энд манаргаж яваа юм уу" гэснээ Spirits-ийн хүзүүг хуга мушгилаа. Арай гэж амьсгаа авсан залуу "Ёох, саяных одоо юу байв аа" гэсэнд NCA_D "Манай хажуу арал дээр элбэг дэлбэгийг судлах эрдэм шинжилгээний лаборатори байдаг юм аа. Байнга туршилт явуулж, янз бүрийн үүлдрийн тэжээвэр амьтад, мутантууд гаргадаг гэсэн. Саяхан нэг туршилт хийсэн нь амжилтгүй болоод Spirits гэж ийм эргүү юм гараад ирсэн байна лээ. Тэгээд энэ нь лабораториосоо оргоод манай арал дээр ирчихсэн байсан юм байна, золиг чинь" гэлээ.
-Энэ Spirits чинь тэгээд яг юу юм? Хүн юм уу? Сүнс юм уу?
-Яг юу гэдэг нь ойлгомжгүй байгаа гэсэн. Хүн, сүнс хоёрын нэгдэл байж магадгүй гэж манай ихэнх эрдэмтэд үзэж байсан. Харин зарим нэг хүн болохоор гомункулус, зарим нь бүр инкуб гэж үзэж байсан.
-Тийм үү? Тэгвэл тэр элбэг дэлбэгийг судлах лаборатори чинь биотехнологи өндөр хөгжсөн газар байх нь ээ.
-Харин тийм ээ. Янз бүрийн иймэрхүү хачин сонин юмнуудыг олноор туршдаг газар байгаа юм. Тэгээд хамгийн ядаргаатай нь, өөрсдийн бүтээлүүдийг хянаж чадахгүй дандаа алдчихана. Тэгээд нөгөөдүүл нь манай арал дээр ирж түйвээнэ. Хэцүү, хэцүү. Өө, би чинь уг нь өөрийг чинь хоолонд дуудах гэж ирсэн шүү дээ. Май, энэ хувцас!
-Баярлалаа.
-Бид таныг арлынхаа нэрийн өмнөөс хоолонд урьж байна. Хоол амттай шүү. Хоолны дараа танд сонирхолтой ший үзүүлнэ. Гол дүр нь ярьдаг тоть байгаа. Какаду гэдэг юм. Тун авъяаслаг тоть доо.
-Тийм үү? Сонирхолтой санагдчихлаа. За, би бэлэн болчихлоо.
-Тэгвэл явцгаая.

/Үргэлжлэл байхгүй./

Нарцисс

2010-04-14T16:38:00.003+08:00

Гол усны сахиусан тэнгэр Кэфис, шидэт хүүхэн Лавриона хоёрын үүл борооны ажлын үр дүнг Нарцисс гэдэг байжээ. Нарцисс хүүр уг нь их царайлаг, бие хаа төгс залуу боловч зан ааш гэж авах юмгүй мөс шиг хүйтэн, омог бардамын туйл болсон их зант байж л дээ.
Нэг удаа Нарцисс ойгоор зугаалж яваад төөрцөн байхад нь шидэт хүүхэн Эхо таарч л дээ. Эхо Нарциссыг хармагцаа хамаг бие нь хачин болж, энэ тэрүүгээр нь халуу оргин, хайртай дуртай болчихож гэнэ. Даанч хайртай гэдгээ хэлж чаддаггүй гэнэ, учир нь аянга чулууддаг Зевсийн ааштай авгай Гера Эхог үг хэлдэггүй, харин бусдын хэлснийг буцааж хэлдэг болгоод шийтгэчихсэн байж л дээ ядаж байхад... Тэгээд яах вэ дээ, дурласан Эхо Нарцисс руу давхиад очиж. Гайхсан залуу хэн гэдгий нь асууж. Гацаа Эхо буцаагаад л цуурайтуулж. Ярвайсан Нарцисс эрваатасан хүүхэн чинь гээд өөрөөсөө холдуулж, хаяад явж гэнэ. Харин үүнд нь хайр дурлалын охин тэнгэр Афродита ахайтан миний хишгийг голдог мич вэ гээд л аймаар нервтэж гэнэ. Тэгээд өөрөө өөртөө дурлаж өдөр бүр маанагтаарай гээд Нарциссыг илбэдэж орхиж гэнэ. Ингээд л илбэдүүлсэн Нарцисс өөрийгөө усанд харж гэнэ, өр зүрх нь булгилж гэнэ, үнэхээр өөртөө дурлаж гэнэ. Өдөр бүр л өөрийгөө харж суудаг болжээ. Суусаар байгаад бөхийж гэнэ. Бөхийсөөр байгаад хэвтэж гэнэ. Хэвтсээр байгаад атийж гэнэ. Атийсаар байгаад амьд хүн биш харин алаг цэцэг болж хувирчээ.

9 жилийн өмнө бичиж байсан шүлэг

2010-01-17T20:59:00.002+08:00

Хэлж боломгүй үгийг өнөөдөр би хэллээ
Хэлье гэж хүссэнээ бус хэлэхгүй гэж бодсоноо хэллээ
Хилэнгээ нууж, гомдлоо залгилсаар
Хийморьтой царайлан байж би хэллээ
Салъя даа гэж би хэллээ
Санана, гэхдээ л салъя гэж би хэллээ
Саруул чи өөдөөс харж байлаа
Сачий чинь хүрэхгүй гэж хэлж байлаа...
Яах нь хожмын асуудал биз
Ямартай ч би салахаар шийдлээ

УБ, 2001-02-08

Маадаа паахаар!

2010-01-15T12:52:00.000+08:00

Нар чи гэж би бодсон
Нар чи биш байжээ
Нар шиг гэрэлтсэн чи
Намайг сохолсон чи
Наргиа байжээ чи
Саран минь, сарнай минь гэж бодсон
Сайн чиг сайхан чиг гэж итгэсэн
Сарнай байсан чинь үнэн
Сайхан байсан чинь ч үнэн
Саран байсан нь худал
Сайн нь бол бүр биш
Чи намайг лусын дагина шиг урхидаж
Чин сэтгэлийг аалз мэт торлоод
Нүүрний үрчлээс насны тоотой дүйх хүртэл
Нүцгэн биеийнхээ боол болгоно гэж санасан
Санасны гарз мэдэв үү, маадаа паахаар!
Салъя гэж хэлнээ, мэдээтэй байж үзээрэй!

Б.Ринчен: Орчуулгад дутагдал их байна (1970)

2010-01-14T17:07:00.032+08:00

"Марк Твений минь махы нь идэж дээ..!" номноос... /174-175 тал/

Орчуулгын зүйлд дутагдал их байна. Гол нь боловсрол нимгэнээс гарч байна. Ойр зуурын ярианы хэлээр утга зохиолыг орчуулагсад, цаад хэлний зохих боловсрол байхгүй, хэлзүйн учры нь мэдэхгүй, бас уг зохиогчийн боловсролын хүрээний юмы нь үзээгүйгээс дутуу ухааран, санаагий нь гаргаж чадахгүй. Өөрийнхөө хэлний хувьд, үг найруулгын зэрэг зүйлийг мэддэггүйн учраас орчуулсан юм нь муу болж байна. Уг зохиогчийн бүтээлийн онцлогийг судалсан зүйлийг үздэггүйгээс, манайхаас өөр түүхэн нөхцөлд хөгжсөн өөр улсын утга зохиолыг орчуулахад үзэх мэдэх юм тун ихийг мэдэц мөчдийн улмаас анхаараагүй, бас өөрийнхөө соёлын хүрээний зүйлийг мэддэггүйгээс болж орчуулганд дутагдал учирдаг үзэгдэл одоохон дээрээ их байна.

Тэр учраас, мөн Европын шүлгийн ёс тогтолцоо, монгол сонгодог шүлгийн ёс тогтолцоог судлаагүйгээс шүлгийн зүйл орчуулсан зүйлд сайжруулах шаардлага бүхий зүйл цөөнгүй байна. Жишээ нь: дөрвөн шад шүлгийг дураараа 8, 16 болгон орчуулах үзэгдэл байж болохгүй. Шүлгийн зүйлд хэлбэр олон, түүнээс хэм хэмжил нарийн баримтлан зохиосон, сүүл, толгой холбох мөн шад дотроо авиа давтах зэргийн уран сайхны олон арга хэрэглэн зохиосны учры нь танилгүй орчуулж, утгы нь найруулаад, цаад зохиогчийн уран сайхны аргы нь гээгдүүлдэг үзэгдэл байна.

Шүлэгт цаад зохиол нь тусгай хэм хэмжээтэйгээр зохиосон юм бол, түүнд утга санаа нийлэх, урт богино нь нийлэх, монгол үг сонгон эрж хэрэглэх чимхлүүр ажлыг боддоггүй хялбарчилдаг үзэгдэл байна.

Манай монгол утга зохиолын өв уламжлалыг судлах нь утга зохиолын орчуулагчийн мэдлэгийн нэг зүйл байх учиртай. Манай зохиолын өв тун их. Би улсын номын санд байдаг монгол зохиол орчуулгын зүйлээс жишээлэхэд дөч илүү жил үзсээр, дөрөвний нэг хувий нь үзэв үү, үгүй юү тийм их зохиолтой улс шүү бид.

Орчуулгын зохиолыг уншигч олондоо тэр улсын утга соёлын онцлог, зохиолчийн бүтээлийн онцлогийг сурталчлах гэж санал гаргаж байгаа Хасбаатарын санал зүйтэй. Хэвлэлээрээ тэр зүйлийг гүйцэтгэх нь ганц нэг хурал уулзалтаас илүү үр дүнтэй байх вий.

Бадраагийн өгүүлэлд орчуулгын тухай тавьсан сэдэв нь тун зүйтэй. Орчуулагчийг өндөр боловсролтой байх ёстой юм гэж шаардах нь түмэн зүй. Тэр талаар их ажил хийх ёстой болж байгаа маань улсын хөгжлөөс гарч буй шаардлага даруй мөн. Бид эх хэлээ сайн мэдэх хэрэгтэй болж байна. Утга зохиолын орчуулагчийг албан газрын бичиг хаягийн орчуулгатай адил үзэж болохгүй, өндөр боловсрол шаардах бүтээлч мэргэжил, зохиолчтой адил хөдөлмөр гэж үзүүштэй байна.

Монгол хэлнийхээ өгүүлбэрзүйг цаад хэлний өгүүлбэрзүйн онцлогийг мэдэж утга судлалын боловсрол хэрэгтэй байна. Манайхан орос бичгийн хэлний өгүүлбэрзүйг ухаараагүй учраас өөр хэлний өөр өгүүлбэрзүйн хэвийг хуулан хэрэглэдэг зүйл цөөнгүй байдаг нь монгол хэлэнд бас өгүүлбэрзүйн хууль байдгийг сэнхрээгүйгээс болж утга гажуу болгодог байна. "Хонь ямааны сүү" гэж "Овца и козье молоко" биш "Молоко овец и коз" гэсэн утга бүхий өгүүлбэр юм.

Монгол хэлний өгүүлбэр бүтээхэд үгийн байр чухал бөгөөд утга тодруулах учиртай нэгэн зүйл -ийн-ын-ны гэдэг дагавар бүхий харьяалахын тийн ялгал, өмнөх бүх нэрийг харьяалдаг өгүүлбэрзүйн хууль монгол хэлнээ буй учраас, бас холбох "ба" үг монгол хэлнээ хоёр юмыг салгах утгагүй, харин холбох үүрэгтэйн учраас орос өгүүлбэрийн үгийн дэсийг дууриан орчуулж болохгүй гэдгийг албан бичгийн орчуулагч нар мэддэггүй, бас орос өгүүлбэрийн зүйлд нэр үгийн эр, эм хүйстэй нь түүнээ холбогдох үг нь нэгэн адил эр эм хүйсийн дагавар залгаж холбогдолтойгий нь үзүүлэн, нөгөө холбогдолгүй нэр нь тэр дагаваргүй явдаг зэргийн нарийн учрыг мэдээгүйгээс утга гажуудуулан орчуулдаг зүйл өдий төдий байгаа нь хоёр хэлний боловсрол дутуу дулимын гэрч. Тийм түүхий орчуулагч, утгы нь гажуудуулдаг нь, утга зохиолын орчуулагчийн өндөр боловсрол шаардлагыг одоо бодох цаг хэдийн болсныг гэрчлэн үзүүлж байна. Үүнийг бид бодох учиртай!

Б.Ринчен: Зохиолч, орчуулагч болоход юу хэрэгтэй вэ (1965)

2010-01-07T13:15:00.139+08:00

"Марк Твений минь махы нь идэж дээ..!" номноос... /128-139 тал/

Хот хөдөөнөөс олон залуус, яавал зохиолч болох вэ? гэж надаас захиагаар их л асуудаг. Гадаадын хэл яавал амархан сурчих вэ? гэж асууж байдаг. Бас хэд хэдэн хэл нэгэн зэргээр тун хялбархан сурчих аргаа хэлээд өгнө үү? гэдэг ч хүн байдаг.

Сайхан зохиол уншаад, амтанд нь орохдоо, уншаад зогсохгүй өөрөө бичээд үзэх юмсан гэдэг нь нэг бодохноо түмэн зөв ч юм шиг.

Улсын харилцаа хөгжөөд ирэхэд, ямар ч сонин дэлгэсэн даян дэлхийн олон улс орны дуулдаагүй нэр гарч, Монгол Ард Улсын маань алдар нэрий нь сонсоод, хөгжил байдлы нь үзэх гэж цагаан арьстан, шар арьстан, хар арьстан, хэл бүрийн зочин жуулчин хот хөдөөгүй үзэгдэх болж, тэднийг үйлчилж яваа манай залуус оросоор бол оросоор, англиар бол англиар, францаар бол францаар, германаар бол германаар, чехээр бол чехээр, польшоор бол польшоор, хятадаар бол хятадаар, японоор бол японоор, энэтхэгээр бол энэтхэгээр харилцаж хэл залгуулан явахы нь харахдаа нээрээ ч хэлтэй хүн сайхан юм байна. Хэдэн хэлтэй болох юмсан. Амархан арга байдаг байх гэж асууж сонирхох нь, нэг бодохноо мянган зөв ч юм шиг.

Зарим хүн бас ямар нэгэн гадаадын хэлтэй боллоо. Диплом гэвэл дипломтой боллоо. Ямар ч зохиол баривал монгол болгож орхино гэж олон улсын нэрт зохиолоос орчуулан хэвлүүлдэг байна. Тэр нь нэг бодохноо зуун зөв ч юм шиг.

Зарим нэгэн хүн, би нэг сонин зохиол бүтээл хийнэ. Ганц миний мэддэг кирилл үсгээр ер үзээд авах зохиол байхгүй юм. Би гадаадын хэлтэй. Энд тэнд сургууль хийсээн. Надад тэр гадаадын хэлээр миний хэрэглэх сэдвийн ганцхан л номын нэр хэлээд өг. Би үзчихвэл, дороо сайхан зохиол бичиж орхино гэдэг хүн ч бас дайралддаг. Тэгэж боддог нь бас нэг бодохноо арван зөв ч юм шиг.

Гэтэл нарийвчлан бодоод ирэхэд зохиолч болдог аргы нь мэдээд авбал, монголын зохиолчийн эвлэлийн батлахыг өвөртлөж амжаагүйгээс бараг зохиолч болдгийн даваан дээр гарсантай адил гэж бодогсод, аргы нь л хэлүүлээд авбал, хэдэн хэл сураад хэн гуайтайгаа ч үг солиод "Мэнд дооровы¹ нь мэдээд байхад" юухан байхав гэж санагсад, дээд боловсролын дипломтойгоос хойш ямар ч зохиолыг монгол хэл рүү нуга мушгичихад юугаа ядахав гэж зориглогсод, сонирхсон сэдвийнхээ тухай нэг номын нэр хэлүүлж аваад, нэг сөхөөд үзвэл сонин зохиол бичих минь энүүхэнд гэж зүрхлэгсэд, цөм ардын маань зүйр үгээр хэлбэл "үндэс холбоо нэгтэй" үзэгднэм.

Тэр нь юу вэ? гэвэл, ерөнхий боловсролын асуудал болж байна гэж бодсоноо би хэлэх хүсэлтэй байна. Зохиол зохиох, хэл сурах, зохиол орчуулах залуусын зориг мохоох гэсэн санаа огт биш, зохиол бичихдээ, хэл сурахдаа, сайхан ном хэлнээ буулгахын чин зориг тавихдаа, юуны өмнө орчин үеийн дэлхий нийтийн ерөнхий боловсролт хүний хэмжээнд хүртэл манай соёлт ардын маань зүйр үгээр хэлбэл "цээжээ хавтаслах" нь чухал болж байна.

Үүнд дунд сургуультай хүнээр барахгүй, дээд сургуулийн дипломтой хүний өөдөөс "ерөнхий боловсрол" гэж номнох гээд зүйрлэвэл "Ариявалдаа ном заах"² санаатай байна даа? гэж бодох хүн гарах вий. Түр тогтож, учры нь сонсон, хужры нь тунгаах ажаам уу.

Манай улс монгол маань, хуучин соёл боловсрол нь азийн соёл боловсрол байлаа. Тэр соёлын талаар даруй Энэтхэг, Хятад, Вьетнам, Лаос, Камбож, Бирм, Тай, Ланка, Япон, Солонгос лугаа нэгэн соёлын хүрээний улс байлаа. Азийн тэр соёлын хүрээний улсаас урлаг, утга зохиол, мөн тэр хүрээний хуучин "Таван ухааны" талаар дутуу юм бараг үгүй байлаа. гагцхүү Манж Дайчин улсын бөглүү хязгаар орон болж дарлагдсан талхидуулсны харгаагаар хөгжил, дэлхийд эхнээс зарим зүйлд мянган, хэдэн зуун жилээр хоцорчихсон байлаа. Азийн соёлын нөгөө улс, гол төлөв нь өнгөрсөн зуунаас европ зүгийн соёлын хүрээнд ойртон орж, грек-латин соёлын хүрээний улс болох европын ямар нэгэн улсын хэлээр дамжин, өөрийнхөө хуучин тэр азийн соёлын хүрээний боловсрол дээр дэлхийд нийгэм тархаж байгаа европ зүгийн соёлын хүрээний боловсрол нэмэн залгуулах замд түмэн бэрхийг туулсаар зуу буюу зуу гаруй жил болж ирсэн уламжлалтай аваас, манай ард түмэн гагцхүү октябрийн нийгэм журамт их хувьсгалын нөлөө тусаж, ардын хувьсгал мандсаны ачаар орчин үеийн шинэ боловсролын замд орох үүд нээгдэж, азийн бусад улсын зуугаад жилийн турш оролдсоор одооны соёл боловсролын хүрээнд ойртсон буюу орсны нь бид дөчөөдхөн жилийн дотор амжуулах шаардлага гарч ирээд, анх ардын эрхт ёсны бага сургууль, хувьсгалаас хойш сая үүсгэн байгуулж, дараа нь шинэ ёсны дунд сургууль бий болгож, дэлхийн хоёрдугаар их дайны дундуур Зөвлөлт улсын найртай тусламжийн ачаар сая Монгол улсын их сургууль байгуулж, орчин үеийн боловсролын талаар бага, дунд, дээд сургуулийн бүрэн тогтолцоотой болж авлаа шүү дээ. Чингэхдээ бага сургуульд гүйцэд болгосоор асар удаагүйг бид мэднэ шүү дээ. Дараа нь дундад сургуулийг сурах бичигтэй болгож тун саяхан гүйцээв шүү. Их сургууль, дээд сургуулийн олон оюутны үзэх бичиг гэвэл одоо хүртэл манай эрдэмтэн багш нар бүрдэл болгож амжаагүй байна шүү дээ.

Европын улс бол, грек латиныхаа соёлын хүрээний боловсролын талаар анх эртний грек улсын соёлоос уламжлан дараа нь Ром улс, латин хэлээрээ залгамжлан хөгжүүлээд тэр грек латин соёлын өв соёлд нь эзэн болж суусан европын олон улс, өчнөөн олон зуун жил дотор нэгэн жил хэмээн тасалдуулалгүй залгамжилсаар, дээр нь хожим боловсорсон улс нь нэмэн залгасаар ирсэн өдий төдий зуун жилийн уламжлалтай нь манай хуучин азийн соёлын нэгэн адил боловч хорьдугаар зууны хориод он гарсан хойно тэр европ зүгийн соёлын хүрээнд сая ойртсон бидэнд тэр европын байсан бөгөөд одоо орчин үеийн бүх улс түмэнд тархаж байгаа боловсрол нь гуч дөчин жилээс нэг их хэтрээгүй, зарим зүйл нь хориод жилээс хэтрээгүй шинэ уламжлал болоод байна. Учир иймд, яг адил авьяаст монгол залуус дундад сургууль онц төгссөн байхад түүнтэй адил орос, чех, мажар, польш, болгар, румын буюу англи, франц, герман зэрэг залуус мөн онц төгсгөсөн нь дундад сургуульд сайн суралцсаны хувьд олгосон үнэмлэх баримт яг адилхан байна. Ялгаа нь юундаа байхав. Тэгвэл? гэж надаас асууваас дундад сургуульд заадаг бүх хичээлд нь монгол хэлээр нэг нэг л сурах бичиг хэвлээстэй байдаг тул адил авьяаст монгол залуус хэдий сайн суралцавч тэр л ганц сурах бичгийн хэмжээнээс мэдсэн юм илүү гарахгүй байна. Гарамгай сайн цээжтэй гээд, нэг ч үсгийг орхиолгүй цээжилж авлаа гэхэд, цорын ганцхан ном л цээжинд нь байна. Тэхэд тэр монгол залуутай адил авьяастай, мөн адил дундад сургуулийг төгссөн орос залуу, чех залуу, мажар залуу, польш залуу, болгар залуу, румын залуу бол дундад сургуульдаа суралцаж байх үеэс сонирхсон хичээлийнхээ тухай сурах бичгээс гадна нэг зуун жилийн турш тасалдалгүй гарсаар ирсэн зохиол, жич, эртний грек-латин зохиолоос орчуулсан зүйл гэвэл аргын улирлын хоёр мянган жилийн доторхи зохиол олж үзэн мэдэх бололцоотой байна. Францын дунд сургуульд латин, грек хоёр сонгодог хэл эхнээс нь заан сургаж, грек ром сонгодог зохиолын зүйлийг жинхэнэ эх хэлээр нь үзүүлдэг тул грек латины сонгодог зохиолыг бахдан уншиж байсан оросын нэрт зохиолч Пушкины адил эртний зохиолчдын нэрт бүтээлийг амтархан үзэж судалдаг байна. Утга зохиол сонирхогсод европын сонгодог зохиол, сонгодог дорно дахины зохиол, грек-латины домог судлалын дотор гардаг тэнгэр сахиус, домгийн баатар, түүхт хүн мэт европын боловсролтой хүн бүхний мэддэг, зохиолдоо хэрэглэдэг юм нь дунд боловсролтой болохдоо цөмий нь мэддэг нэг хэмжээ байна. Нэг хичээлд нэг л сурах бичигтэй болоод байгаа энэхэн үед бид уг хөтөлбөрөөрөө хэмжээгээрээ дунд сургуулийн боловсролтой хүн тийм тийм хичээл үзнэ гэсний хувьд зөвлөлтийн орос сургуультай, польшийн польш хэлээр хичээлээ заадаг сургуультай ав адил боловч хичээлээс гадуур үздэг зүйл ихтэйгээрээ дагуулахгүй уужим мэдлэгтэн болох нөхцөлтэй байгаад хамаг учир ялгавар байгаа юм.

Манай өөрсдийн дээд сургууль онц төгсгөсөн хүн ч тэр, гадаадад ямар нэгэн дээд сургууль төгсгөсөн хүн ч тэр дундад сургуулийн хичээл бүхэнд ганц сурах бичгийн мэдэцтэй "ерөнхий боловсрол" бүхий учраас дээд сургуулийн хичээлийн хугацаанд дунд сургуулийн цор ганц ганц сурах бичгийн дээр нэмэн үзэх зүйлээ үзээд, түүний үндсэн дээр дээд сургуулийн оюутан хүний үзэн судалж, хичээлээс гадуур нөхөн унших зүйлийг үзэж чаддаггүй дээрээс дээд сургуулийн заах хичээлийн хувьд авьяас онцын учир онц сурлагатайгаар төгсөвч, цаагуураа мэдлэгийн бууриар уг дунд сургуулийн үеэс аваад зузаан суурьтай агуу мэдлэгт гүйцэд "ерөнхий боловсролтой" хүний мэдэх юмы нь үзэж амжаагүй учраас ялангуяа хүмүүнлигийн ухаан, хэл зохиол, түүх, газар зүйн зэрэг мэдвээс зохих зүйлээр дунд сургуулиас эхлэн хэдийн мэдвээс зохих зүйл нь дутуу хоцордог нэг түр зуурын зовлон байна.

Хэтдээ тэр зовлон арилах юм. Арилгах нөхцөл бүрдтэл нэг хэсэг үед "ерөнхий боловсролтой" болж байгаа учрыг мэдээд, биеийнхээ боловсролыг орчин үеийн гүйцэд ерөнхий боловсролтой болгож авахын талаар сургуулиасаа гадуур биеэ авьяасаа дайчлан, цагаа зөвөөр ашиглан оролдох зүйл үлэмжхэн байна.

Би англи хэл суралцах нэг англи сурах бичгээс нэг өгүүлбэрийг чех мажар залуучуудаас учир утгы нь асууж үзлээ. Тэр өгүүлбэрт гарсан домогт хүн, хот балгасны нэрийг цөм мэддэг байв. Ингээд манай их сургууль төгссөн хэд хэдэн хүнээс, Прага хотын Карлын их сургуулийн ангийг сайн төгсгөсөн нэг залуугаас мөнхүү өгүүлбэрийг асуулаа. Цөмөөрөө тэр өгүүлбэрт гардаг хүний нэр, хотын нэрийг, ямар хүн, хот болох домог, түүхий нь мэдэхгүй байлаа. Сургууль төгсгөсөн хувьд миний асуусан сонирхсон манай залуус дундад сургуультай мажар, чех залуусаас их сургууль төгссөний хувьд илүү гэж үзвэл зохих улс байтлаа, тэр нэгэн энгийн өгүүлбэрийн зүйр үгэнд "хөл алдчихлаа" тэгэхэд, тэр англи сурах бичгийг Англид гарсныг Польшид улируулан хэвлэсэн бөгөөд англи сурах хүнд зориулан зохиосон зохиогч нь, бусад европ хэлд байдаггүй ганц англи хэлний өвөрмөц хэллэгийг хэрэглэсэн ину бус нийт европын дунд боловсролтой хэн хүний мэдэх байдалд, орчин үеийн хэрэглэдэг үгнээс нь авч хэрэглэсэн зүйл байгаа юм. Тэр өгүүлбэрийг энд дурдвал, нэг гадаадын хүн Лондонд хүрч ирээд, галт тэрэгний буудалд буумагц такси хөлслөн зочид буудалд хүрэхдээ "Лот гэр бүлээрээ Содом Гоморроос гарахдаа хэрэглэсэн бололтой гэмээр такси тэргэнд суулаа" гэсэн үг байжээ. Лот гэж ямар хүн байсан юм бэ? Содом Гоморро гэж юу байсан юм бэ гэхэд миний тэр хэдэн залуус, дээд сургуулийн дипломтон, нэг нь ч надад хариу хэлж чадсангүй. Европ зүгийн утга зохиолын мэргэжилтэй, Прагийн Карлын их сургуулийн дипломтой залуу ч юм хэлж чадсангүй.

Энэ нь надад юуг давхар батлан үзүүлэв? гэвэл, дан ганцхан хичээлийн хөтөлбөр дотор заасан хичээлийн зүйлээс гадна дундад сургуульд, дараа нь дээд сургуульд суралцахдаа ерөнхий боловсролын талаар орчин үеийн дэлхийн хэмжээгээр, грек-латин соёлын хүний мэддэг зүйлийн хүрээнд багтсан зүйлийг үзээгүйг харуулж байгаа хэрэг.

Тэр нь бас энэ өгүүлбэрт гарсан нэрийн тухайд бол монгол хэлнээ зуу гаруй жилийн өмнө хэвлэгдсэн зүйл байгаа юм шүү! Тэгэхэд нь та нар, дээд боловсролтой боллоо гэж нэг нэг мэргэжилтэй болсон боловч ерөнхий боловсролын талаар дутуу юм их байна шүү гэлээ.

Орчин үеийн ерөнхий боловсролын гүйцэд хэмжээнд хүрэх гэвэл, хүмүүнлигийн ухааны талаар юу хэрэгтэй юм бэ гэвэл би нэг хэдэн зүйлийг тоочиж үзсү:

Утга зохиол: Дунд сургуульд үздэг анги ангийн нэг нэг сурах бичиг бий. Түүн дээр нэмэн үзэхийг мэрийн хичээх нь: монголоороо үзвэл азийн хүрээний утга зохиолоос хятадын сонгодог зохиол бүрэн бийгийн хувьд грек-латин соёлын хүрээний европын олон улсын хэлэнд энэ хирд орчуулан нийтэлсэн зүйлээс жишиггүй их юм бий. Түүнээс наад зах нь дөрвөн гайхамшиг гэж алдартай дөрвөн том сонгодог зүйлийг үзвээс зохино.

Энэтхэг төвдийн сонгодог зохиолоос европын хэлнээ орчуулсан зүйлтэй жишиггүй их юм бий. Эдгээрийг үзвэл, азийн соёлын хүрээний талаар европын "ерөнхий боловсролын" хүрээнээ багтдаг грек-латин соёлт улсын сонгодог зохиолын зүйлийг үзэх хэрэгтэй. Энэ талаар монголоор одоохон дээрээ тун цөөхөн юм сая л бий болж байна. Бий болохдоо орчуулагсад нь тэр орчуулдаг юмныхаа утга учрыг ухаарах хэмжээнд заримдаа хүрээгүй учраас бас азийнхаа соёлын хүрээний юмыг наад захын хэмжээгээр үзээгүй учраас орчуулагч нь Христосын Мари дагиныг энэтхэгийн Буддын ёсны бөгөөд Марид огт хамаа намаагүй Дар эх гэж самууран будилсан зэргийн маапаантай юм бий тул, европын сонгодог утга зохиолыг үзэхдээ, орос, чех, унгар зэргийн тэр л хүрээний нь ямар нэгэн улсын хэлээр урьдаар үзвэл, Дар эх энэ тэр гэж толгой түрүүгээ эргүүлэн зүдэрснээс дээр тул манайханд шинэ байгаа эл соёлын хүрээнд орох их хаалгын түлхүүр болох орос хэл юуны өмнө сурах бололцоо арвин буйг ашиглан, орос хэлтэй болохыг шамдан, түүгээр европын улсын боловсролын хэмжээнээ хүрэхийг мэрийх хэрэгтэй. Яавал зохиолч болох вэ? гэсний нэг хариу бол орчин үеийн зохиолч болох гэвэл, орчин үеийн дэлхийн хэмжээний ерөнхий боловсролтой болоход нөхцөл бүрдүүлэх орос хэл шамдан сур аа! гэж би хариулах байна. Энэ завсар, өөр ямар нэгэн европ хэлтэй болсон хүн байвал орчин үеийнхээ дэлхийн ерөнхий боловсролын хэмжээнд мэдцээ, дипломоосоо гадуур зузаатгах санаа чин байвал тэр мэддэг хэлээрээ дундад сургуульд энэ тухайг үзээгүй юмаа мэрийн үз ээ гэж сануулан захих байна. Эс тэгвэл дэлхий нийтийн ерөнхий боловсролтой хүнтэй үг солих зуур, өнөөх дутуугаа өөрөө эс мэдэвч, цаад хүнд судлаа бариулан мэдэгдэх нь гарцаагүй болно.

Аман зохиол, ардын билиг зүй: оросоор фольклор гэсэн нь фольк гэж ардын, лор гэж билиг зүй гэсэн нийлмэл үг тул монголоор мөн тэр зарчмаар нь хам бичих нь олон улсын зарчим болно! Монгол ардын аман зохиол орчин үед манай хэвлэлд буйг үзэхээс гадна оросын зэрэг хэлээр тэр тухайн зүйлийг үзэх ёстой. Чингэхдээ монголтой төрөл хэлтний аман зохиол, мөн бусад олон улсын аман зохиолын зүйлийг орос зэргийн европ хэлээр үзэх ёстой. Манай монгол хэлээр тийм зүйл одоохон дээрээ байхгүй. Чингээд европын соёлын хүрээний улсын ерөнхий боловсролтой хүн бүгдийн мэддэг грек-ромын домог (оросоор мифы, мифология, монголчилбол домог судлал гэсэн грек гаралтай үг) заавал мэдэх ёстой болно. Одоохондоо монголоор энэ тухай нарийн дэлгэр орчуулга байхгүй.

Европын зохиолоос монгол болгох утга зохиолын ёстой орчуулагч хүн бол, бас азийн хүрээний домог судлалыг мэдэхгүй бол, Мари дагиныг Дар эх гэж боловсролтой хүний өмнө хөгөө тарих, бас европ хэлнээс азийн хүрээний зохиол дамжуулан орчуулахдаа тэр тухайн боловсролгүйгээ үзүүлж шившиг хутгахын дээр монгол уншигчийгаа төөрөгдүүлэхэд хүрнэ. Манайханд улсын хэвлэлээс 1959 онд оросоос орчуулсан "япон үлгэр" гэдэг бяцхан дэвтэр бол, энэ тухай "сонгодог үлгэр жишээ" болсон байна. Түүний хөглөсөн зүйлээс ганцхан юм иш татвал "Энэ бол мандара, энд дархи бурхан Канноны гучин гурван дүр" гэсэн нь хэлний шинжлэлийн мэдлэг, орчуулагч хүнд хэрэгтэйг мэдсэнгүйн учраас япон хэлэнд "л" байдаггүйн учир, энэтхэгээс япон хэлэнд буухдаа "мандара" гэдэг нь монголд энэтхэгээс бичиг ярианы хэлэнд "мандал" гэж орсныг мэддэггүйгээ үзүүлж, "Дархи бурхан Канноны гучин гурван дүр" гэж орчуулахдаа Япон Кваннон гэдгийг хятад "Гуан их (пу сы)" гэдэг тэр нь монголоор даруй Хоншим бодисад гэсэн үг. Хоншим бодисадын гучин гурван дүр болохоос "Дархи бурхан" гэдэг огт бус, азийн домог судлалд бурхан, бодисад гэж маш их ялгаатай байдаг юм гэдгийг огт гадарлахгүй "дархи" гэж монголоор унанги модыг хэлдэг юм гэдгийг мэдэхгүй. Дар эх гэдэг бол Энэтхэг соёлын хүрээний улс бүхэнд байдаг юм, цагаан, ногоон Дар эх, хорин нэгэн дар эх гэж байхаас биш, гучин гурван Дар эх гэж Ази, Европын зохиолд хаа ч байдаггүй юм гэдгийг мэдэхгүйгээ хойч өдөр тэр номыг үзэх европ зүгийн дорно дахин судалтан хүнд муугаа үзүүлж, муухайгаа дуудуулах болсноор барахгүй, азийнхаа соёлын хүрээний домог зэргийг андахгүй монгол уншигч нарын нэгэн хэсэгт нь "гуулиа цухуйлгаж", соёл түүхийн зүйлтэй холбогдсон уран зохиолын зүйлийг боловсролтой хүн орчуулан, уншигчдын дунд бас боловсролтой хүн байх ёстой гэж боддогийн хэмжээнд орчуулагч нь редакторлосан гэж нэрээ хадалцан, хамт муугаа үзүүлэлцсэн хүн ч, утга зохиолын редактор хүн, орчин үеийн соёлт дэлхийн олон улсын шаардлагат ерөнхий боловсролын талаар шалгалтаа давсангүйгээ мэдээгүй явж байгаа байх. Сая дурдсан зүйл бол тэр "Япон үлгэр" гэдгийн 75 дугаар талд бий.

Түүх: Дунд сургуульд монгол улсын болон олон улсын түүхийн сурах бичиг бий. Олон улсын түүхийн ТҮГЭЭМЭЛ түүх гэж оросоос мөн аанай хэлний мэдлэг нимгэний учир всеобщая история гэдгийн всеобщая хэмээх үгийг "түгээдэг юм" гэж ухаарч, түгээмэл хэмээн орчуулсан нь түүхийг ард түмэн бүтээхээс биш ямар нэг их хүн, тэнгэр сахиус заяан түгээдэг биш болгон ухаарах хачин нэр болсон нь чухам ёсоороо бол всеобщая гэж "нийтийн" гэсэн үг тул "нийтийн түүх" гэх юм уу "олон улсын түүх" гэвэл зохих ажээ. Хэлний боловсролгүй орчуулагч бол нэг үг нэг л утга орчуулгатай гэж боловсрол нимгэний харгаагаар боддог тул, олон улсын гэж "международный" гэсэн үг гэж ганцхан утгаар аваачдаг сэтгэхүй хөгжөөгүйн байдлыг үзүүлэх магад үгүй, жинхэнэ орчин үеийн гүйцэд ерөнхий боловсролтой болсу гэж зорих хүн, түүхийн зохиол, түүхийн уран зохиол монгол хэлэндээ орчуулан буулгах зорилготой эрдэмтэн орчуулагч болсу гэж зорих хүн бүх дэлхийн олон улсын тухай түүхийн зохиолыг заавал уншин мэдэж тоймы нь танихаас гадна европын улсын үздэг сонгодог дорно дахин гэдэг эртний Ассири, Бабилон, Мисир зэргийн түүхээс гол гол зүйлийг унших нь их хэрэгтэй. Чингээд монголын түүхийн холбогдолтой зохиолоос монгол хэлээрээ тулгар бичгийн зүйл нэлээд буйг уншин таньж аваад, европын түүхчний бичмэл зүйл, монголын түүхтэй холбогдсон лалын түүхчний зохиол, тулгар бичгээс европын хэлнээ орчуулаастай зүйлийг үзэх нь их хэрэг болно. Азийнхаа соёлын хүрээний улсын түүхийг мөн үзвээс зохих нь монгол хэлээр одоохон дээрээ орчин үеийн түүхчний тэр тухайн зохиолоос орчуулсан зүйл үгүй тул, мөн манай орчин үеийн түүхчин, тэр зүйлийн тухай судлан, европ хэлнээ буй зүйлээс илүүтэй зохиол хараахан гараагүйн учир ямар нэгэн европын хэлээр үзэж, тэр тухайн зүйлд европын "ерөнхий боловсролтны" дээд хэмжээнд хүрсэн ямра ч улсын түүхтэй нүүр тулан ярихад "хөл алдах" газаргүй, санаа амар болно. Мөн европ хэлнээс монгол болгон орчуулахдаа "дархидахгүй" болно.

Зохиолч болох хүн европын хэлнээс грек латин соёлын хүрээний зохиол буюу дорно дахины зохиолын зүйлийг дамжуулан орчуулах зэргийн утга зохиолын орчуулга хийж, монгол хэлнээ орчин үеийн орчуулгын зохиолоор уншигч олноо одооны дэлхийн "ерөнхий боловсролын" хэмжээнд хүрэхэд нь хэрэгтэй зохиолыг ёстойгоор, хүнд тус болохоор орчуулах бөгөөд монголын орчин үеийн соёлд нэмэр болохоор орчуулах зорилготой эрдэмтэн, орчуулагч хүн болсу гэвэл, орчин үеийн боловсролын эл болзлыг хангах ёстой байна.

Угсаатны зүй буюу угсаатны судлал (орос хэлнээ грекээр этнография, этнология гэж нэрлэдэг): дунд сургуульд сурах бичиг байдаггүй. Дээд сургуульд мэргэжлийн зүйл тул, монгол хэлээр нь энэ тухайн шинжлэл зохиол урьд өмнө байгаагүй тул, энэ тухайд ёстой "европ" судлал шинжлэл болно. Үүнд зохиолч болох хүн, утга зохиолын эрдэмтэн орчуулагч болох хүн, юуны өмнө монгол угсаатны тухай судлал шинжлэлийн зүйл европ хэлнээ буйг үзэн танилцаж, тухайлбал, юуны өмнө орос хэлээр юу буйгаас эхлэн үзээд, тэр олж авсан зүйл дээрээ монгол ардынхаа зан заншил, ёс горимоос нь өөрөө өтгөс өвгөдөөс болон ард олныхоо дунд буй ёс журамтай танилцан дэлгэрүүлж, цаашлан бусад улсын ази, европ, америк, африк, австрали тивийн улс түмний угсаатны зүй, угсаатны судлалын тухай шинжлэлийн зүйлийг гүнзгийрүүлэн үзэж учры нь мэдэх болно. Чингээд ирэхдээ зохиолч болсу гэж ардын зан заншил, ёс горим, тухайн үеийн хэрэглэж байсан зан заншил, хувцса хунар зэргийг түүхэн зохиол, жүжиг мэтэд гаргаж бичихдээ, орчин үеийн боловсролын хэмжээний зохиол болох бөгөөд бусад хэлнээс орчуулахдаа учрыг мэдэж, хамаагүй буруу ташаагаар таан эндүүрэх гэмээс мултрана.

Энэ зүйлийн судалгааг зохиолчийн зохиолд ямар инээдэмтэй юм гарч байгааг үзэх нүд нээгдээд, жүжгийн хүрээлэнгийн тайзнаа "Монголын түүх, зан ёс" тэргүүтэнтэй холбогдолтой жүжгийн хувцас чимэглэл мэтэд одоо санааны зоргоор авч байдаг найруулагч нарын найруулсан нь чухам ямар байвал зохихыг мэдэх болж ирээд боловсон улсын жүжгийн хүрээлэнд түүхийн сэдэвтэй холбогдолтой жүжиг гаргахдаа тайзны засал, хувцас зэргийг загварлын гаргаж өгдөг зураачаас нь эхлээд жүжгийн хөдөлгөөн байдалд тухайн үеийн ёс журмын дагуу найруулагч нь их л өндөр боловсролтой хүн байвал зохих юм байна.

Дэлхий нийтийн ерөнхий боловсролын хэмжээнээс яасан ч доогуур хүн байж болохгүйн учир утга нь тодорхой мэдэгдэж, үзэгч олноо тэр боловсролын хэмжээнд өөд нь татан хүмүүжүүлэгч үүрэгтэй байдаг учир нь мэдэгдэх болж ирнэ.

Тэгээд ирвэл, наад зах нь манай Нацагдоржийн "Учиртай гурван толгойн" тайзны засал, хувцас хунараас нь эхлээд ямар "хэмжээнд" байгаа нь мэдэгдэн, зураач найруулагч нараас нь ямар шаардлага шаардах цаг болоод байгаа нь бас зохиолч шүүмжич зэргийн хүнд үзэгдэж, орчин үеийн дэлхий нийтийн хэмжээний ерөнхий боловсролын үүднээс ийм шаардлага гардаг юм байна гэж мэдээд ирэхэд их учир бий.

Ерөнхий боловсролын хэмжээ орчин үеийн ийм хэмжээнд хүрээд ирэхэд өөрийнхөө монгол ард түмний соёл урлагт сонин сайхан, өвөрмөц бахдалт юм нь юу байна?

Ардын маань суу их билиг авьяасаар бүтээсэн юмнаас юу нь интернациональ гэдэг, монголчилбол олон улсын гэдэг соёл урлагт манай ардын хувь нэмэр нь болж, олон улсын соёл урлагийг баяжуулан, өнгөт ертөнцийн чимэг болон бахдуулах юм нь юу байна гэдгийг сонирхох сүв, нүд нээгдэж ирнэ.

Зохиолч болох хүсэлтэй хүн, дэлхийн олон улсын шилдэг сайхан зохиолы нь монгол хэлэндээ амты нь алдагдуулахгүй орчуулах эрдэмтэй орчуулагч, дуун хөрвүүлэгч болох зорилготой залуусын өмнө ийм шаардлага тулгараад байна. Эл шаардлагыг хангах зүйл нь монгол хэлэнд байгаа ном зохиол одоохон дээрээ бүрдээгүй түр зуурын нэгэн үе байгаа нь дэлхий нийтийн болон европын соёлын хүрээнд эхлэн орж байгаагийн учраас хуучин азийн маань соёлд байгаагүй юмыг бид энэхэн маш богино хугацаанд өөрийнхөө хэлээр буулгаж гүйцээгүйн учир байна. Орчин үеийн улс гүрэнд орчин үеийн нэвтэрхий толь бичиг гэдэг эл зүйлийн уг нэр утга учрыг тайлбарлаж, юу юуны тухай юу юу гэж уншиж үзвэл зохихыг хэрэглэх хүнд тайлбарласан зүйл байдаг бол манайханд тийм нэвтэрхий толийн зүйл бий болоогүй, бий болгоход олон эрдэмтний хүч нийлэн орж бүтэх ёстой тул Шинжлэх ухааны Академитай болсон маань ойрын ирээдүйд товч нэвтэрхий толь хийхийн нөхцөл бүрдэж байгаа хэрэг.

Зохиолч хүн хэлээ баяжуулахад хэрэглэх монгол үгийн тайлбар толь, шүлэгч хүнд толгой холбосон шүлэглэлийн толь, утга ойролцуу үгийн толь зэргийн маш олон толийн зүйл гадаад монгол хоёр хэлний олон толь бичиг бий болгож орчуулан хөрвүүлэх хүний гар дор хэрэглүүлэх юмы нь бий болгож өгөх ажил манай Хэл зохиолын хүрээлэнгийн өмнө тулгараад байна.

Эл нөхцөл бүрдэхийн янар яахав? гэхэд монголоор олж унших зүйл гүйцэд бий болоогүй энэхэн завсар орчин үеийн дэлхий нийтийн ерөнхий боловсролын хүрээнд хүрэхийг эрхэм болгох авьяас төгөлдөр залуус, тэр хүрээний соёлын нэг хэлийг судлан шүтэж, мэдлэгээ зузаатгахыг мэрийн хичээж, дараа нь бас нэг гадаадын хэл эзэмшиж, тэр хэлээр бас л өнөөх мэдвээс зохих зүйлээ судлах, үзэх хэрэгтэй байна. Манайханд нийт олон залууст маань ийм соёлын хэл бол бололцоогий нь бодоход, хэрэглэх ном, судры нь олдохы нь бодоход, нүдээрээ номы нь үзэж, чихээрээ радиогий нь сонсох зэргээн дөхмийг бодоход ОРОС ХЭЛ болно.

Чингээд цаашлан бусад европын хэлээр улмаар мэдлэгээ зузаан болгоё гэвэл монголын судлалын хувьд тулгын дөрвөн хэл болсон шинжилгээний дөрвөн хэл гэвэл Оросоос гадна Англи, Франц, Герман энэ гурван хэл болно.

Европын хэлнээс эл дөрвийг сурахын хэрэгцээ нь гэвэл амар мэндийн хэдэн үг солилцохын төдийхнөөр бодож болохгүй, европын соёлын хүрээний мэдвээс зохих юмы нь мэдэж, орчин үеийн төгс боловсролтой болохын төлөө сурах учиртай юм. Чингэсэн хүмүүсийн дотроос аяндаа сайн зохиолч гарна, сайхан зохиолын зүйлийг эх хэлэндээ эвдэн гутаалгүй ухамсартайгаар баяжуулж утга соёлоо орчин үеийн боловсон улстай мөр зэрэгцүүлэх чадал төгөлдөр дуун хөрвүүлэгч нар ч аяндаан гарах болно.

Яаж зохиолч болох вэ? Яаж гадаадын хэдэн хэл сурав аа? гэж асуудаг залуусын зарим нь зохиолч болоход ямар шаардлага байна гэдгийг бодвол тэр шаардлагыг хангах талаар оролдох болов уу, хэл сурах юмсан гэж боддог нэг хэсэг нь юуны төлөө хэл сурвал зохих юм бэ? гэдгийн тухай миний боддогийг үзээд, нарныхаа эртэд, насныхаа залууд эрдмийн хойноос чин зориг барих болов уу гэж үүнийг бичлээ.

¹Здоровье гэдэг үгийг хэлж байна (kakadu).
²Одоогийнхоор бол "Аавдаа адуу манахыг заах" (kakadu).

Хүчирхийлэл сохор байдаг!!!

2009-11-28T14:44:00.005+08:00

2008 оны 7-р сарын 1-ний үйл явдалд би их цочирдсон. Улс төрийн намуудын хоорондын тэмцэл гудамжны зэрлэг үймээн болон хувирч, цусан дахь адреналин нь хэт ихэссэний улмаас хөөрөлд автаж, эрүүлээр сэтгэх чадвараа алдсан хүн сүрэг ямар авирладагийг нүдээрээ харсан. Нэг тал нь хүчирхийлэл үйлдэхэд нөгөө тал нь бас хүчирхийлэл үйлдэж буй явдлын гэрч болсон.

Хүчирхийллийн гинжин урвал гэж нэр томъёо байдаг. Сөргөлдөгч талуудын нэг нь хүчирхийллийг эхлүүлэхэд нөгөө тал нь хариу барьснаар зогсооход тун амаргүй харилцан хүчирхийллийн цуваа үүсэх аюултай. Үүнийг гинжин урвал гэж нэрлээд байгаа. Тухайн нөхцөл байдалд ийм гинжин урвалыг үүсэхээс нь өмнө таслан зогсоох гол арга (гэхдээ хүчирхийлэл нэгэнт үүссэн хойно) бол онц байдал тогтоох явдал байсан. Тиймээс ерөнхийлөгчийн шийдвэр зөв байсан. Харамсалтай нь энд хүний хүчин зүйл (human factor) хувь нэмрээ оруулсан. Онц байдлын нөхцөлд ухаалгаар ажиллах ёстой цагдаагийн ажилтнууд сэтгэл догдлолдоо автаж галт зэвсэг хэрэглэж хүний амь хохироосон.

Нөгөө талаас, гудамжны үймээнд оролцсон хүмүүс буруутай нь ч үнэн. Сонгууль болоод, дэмждэг нам нь тэр сонгуульд ялагдал хүлээсний төлөө бухимдал хорслоо тэгж тайлах ёсгүй л байсан байхгүй юу. Тэгээд ч тэр үймээнд оролцсон хүмүүс бол ард түмэн бүхэлдээ биш. Улсын хүн амаас санамсаргүй сонголтоор цугларах хүний тоог ард түмэн гэж хэлвэл илүү зохилтой. Харин ард түмний нэг хэсэг бол мөн. Гэхдээ улс төрийн тодорхой зорилгоор цугларсан бүлэг хүмүүс байсан. Хувьсгалт намын байрны гадаа намирч байсан тугууд АН-ын, Иргэний намын, БНН-ын туг дарцгууд байсан шүү дээ.

Тэнд байсан хүмүүс үнэхээр л үймээн хүчирхийлэл үйлдэж зэрлэг догшин авирлаж байсан нь үнэн шүү дээ. Үнэхээр л байшин барилга руу молотов коктейль (шатаах шингэн) шидэж түймэрдэж байсан нь үнэн шүү дээ. Гэтэл энэ явдлыг эсрэгээр нь тайлбарлаж, бараг л тэнд байсан хүмүүс цэцэг навч барьж хайрын тухай дуу дуулаад аягүй гоё нам тайван налгар талбиун байхад нь цагдаа нар ирээд буудаад эхэлсэн ухааны юм ярьж байгаа байдал одоо хүртэл үргэлжилж байна. Өөрөөр хэлбэл, хүчирхийллийг зөвтгөж, хүчирхийллийг өмгөөлж, хүчирхийлэлд "сайн нэр оноож" байна.

Ингэж хэлэхээр нөгөө хүчирхийллийг магтагчид нь өөдөөс "сонгууль луйвардсан болохоор, саналыг маань луйвардсан болохоор тэгэхээс аргагүй байсан" гэх маягийн юм яринаа. Бүхэл бүтэн Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр тэр аяар нь луйвар хийж ялсан гэхэд уг нь үнэмшилгүй л дээ. Миний дуулснаар, сонгуулийн штаб бүрт хувьсгалт болон ардчилсан намын хүний тоо ойролцоо байсан гэсэн. Гэхдээ яахав, хувьсгалт нам луйвардсан гэж бодъё л доо. Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээрх бүх сонгуулийн тойрог хэсэг дээрх сонгуулийн штабт ажиллаж байсан ардчилсан намын бүх ажиглагчдыг хахуульдаж авсан гэж бодъё л доо. Тэгвэл энэ чинь хувьсгалт намын буруу биш л байхгүй юу. Ардчилсан намын ажиглагчид тийм худалдагддаг нөхдүүд байсан нь хувьсгалт намын буруу биш л байхгүй юу. Зөв шударга хүмүүсээ сонгуулийн штабт оруулж чадаагүй ардчилсан намын өөрийнх нь буруу биз дээ. Сонгууль бол улс төрийн марафон. Өөрийн буруугаас болж марафонд ялагдчихаад гэм буруугаа нөгөө талаасаа нэхэж л байгаа хэрэг байна шүү дээ тэгвэл. Гэх мэтчилэн. Тэгээд ч ер нь тэр хар өдрийн өглөө Элбэгдорж намынхаа байрнаас хэвлэлийн бага хурал хийлгэж байхдаа хажуудаа нэг самбар тавьчихсан "Бид 64 суудал авах ёстой байсан чинь хулхидуулаад ийм бага авлаа" ухааны юм ярьсан нь телевизээр гарч байсныг зарим хүн санаж л байгаа байх. Тэгэхээр хэн нь хэнийгээ хулхидах гээд чадалгүй мэхт мэхэндээ гээчийн үлгэр болсон юм бол гэж бас эргэлзмээр!

Баахан нуршив. Одоо хэлэх гэсэн гол юмандаа оръё. Хүчирхийллийг зөвтгөөд байгаа тэр хүнд эсвэл хүмүүст эсвэл улс төрийн хүчинд хандаж хэлэх гэсэн юм. Өмгөөлөөд зөвтгөөд байгаа тэр хүчирхийлэл чинь хэзээ нэгэн цагт эргэж өөр дээр чинь буудаг юм шүү. Хэзээ нэгэн цагт чи өөрөө тэр хүчирхийллийн золиос болдог юм шүү. Учир нь хүчирхийлэл сохор байдаг!!! Би жишээ хэлж өгөх үү? 1917 оны большевик хувьсгалыг мэднэ биз. Тухайн үед энэ хувьсгалыг дэмжих хандлага оросын сэхээтнүүд дунд нэлээн байсан гэдгийг сануулчихъя. Олон ч сэхээтэн яг энэ хувьсгалыг чинь бас зохион байгуулалцсан. Харин дараа нь үзэл сурталжсан хүчирхийллийн машин бүрэн эрчээрээ ажиллаад эхлэхэд нөгөө олон сэхээтний олонх нь өөрсдөө золиос болсон юм даа.

Хүчирхийлэл бол өөрийн Пандорын хайрцаг дотор чанд дараастай байх ёстой зүйл. Энэ хайрцгийг хамаагүй дэлгэж, халтай тоглоомоор тоглох нь эцэстээ чамд ч, надад ч гай болох аюултай гэдгийг санаарай эрхэм улс төрчид өө, улс төржигчид өө, улаан хэнээтнүүд ээ, ухаангүй тархиа угаалгагчид аа.

Чин үнэн түүх

2009-10-16T15:09:00.005+08:00

2079 онд Дундад Иргэн Улсын Ар монголын автономитын Боловсролын Хэвлэлийн Газраас гаргасан 7-8-р ангийн эх түүхийн сурах бичгээс...

"...20-р зуун нь манай Ар монголын автономит улсын хувьд хамгийн эмгэнэлтэй цаг үе байлаа. Бүдүүлэг оросын ятгалганд автаж элэг нэгт дундад улсын анд нөхдөөсөө хөндийрсөн бидний өвөг дээдэс маань тусгаар улс байгуулж байна гэсэн эндүү бодолд хөтлөгдсөн авай. Чингээд тэд маань эхлээд 1921 онд дундад улсын журмыг сахиулагч нөхөрсөг цэргүүдийг автономийн нутгаас хөөж, бүрэн эрхэт хэмээх үнэндээ бол оросын тоглоомын улсыг байгуулжихуй. Энэ байдлыг үл тэвчин, элэг нэгт дундад улстайгаа эргэж нэгдэхийг хүсэн эрмэлзэж байсан үй олон хүмүүсийг тухайн үеийн ар монголын удирдагчид 1936-1940 оны хооронд оросын шахалтаар устган хэлмэгдүүлсэн бөлгөө. Энэ үед олон улсын тавцанд хүчирхэгжин гарч ирсэн Их Наран улстай манай элэг нэгт төрөлх дундад улс маань хамтран ажиллах тохироо бүрдүүлж, ар монголчуудыг элэг нэгт дундад улстай нь нэгтгэж өгсөн тохиолдолд улаан оросын эсрэг тэмцэлд нь Наран улсад туслах гэрээг манай дундад их гүрний удирдагч Чан Кайши хийсэн бөлгөө. Харамсалтай нь олон хүчин зүйлийн улмаас энэ төлөвлөгөө биеллийг үл олж, манай ар монгол маань дундад улстайгаа нэгдэж чадаагүй болно. Тэр байтугай 1945 онд улаан оросын шахалтаар ар монголд маань тусгаар тогтнолын төлөө бүх нийтийн санал асуулга гээч хуурамч жүжгийг тоглож, 99.99 хувь гэсэн эрүүл хүн итгэхийн аргагүй үзүүлэлтээр ар монголыг маань дундад улсаас нь бүр холдуулах ээлжит нэгэн ажиллагаа явагдсан байна. Ар монголынхоо элэг нэгт ахан дүүсийнхээ эргэж нийлэх гэсэн чин хүсэл зоригийг ямагт мэдэрч ирсэн дундад улс тухайн үедээ бүхий л боломжоороо иймэрхүү өдөөн хатгасан ажиллагаануудыг эсэргүүцэж байлаа. Ингэж байтал 1961 онд өнөөх л улаан оросын шахалтаар НҮБ хэмээх байгууллага ар монголыг маань гишүүнээрээ элсүүлсэн нь бидний хувьд ч, дундад улсын ах дүүсийн минь хувьд ч жинхэнэ эмгэнэл болсон юм.Түүнээс хойш даруй 30 жил өнгөрсний дараа цаг төр өөрчлөгдөж бидний хувьд жинхэнэ завшаант мөч тохиосон билээ. 1990 оны цагаан морин жилийн их хувьсгалын ачаар ар монгол маань улаан оросын нөлөөнөөс ангижирч, яваандаа бидний жинхэнэ гэр орон болох дундад улсдаа эргэж ирэх сайн цагийн эхлэл болсон бөлгөө... БНМАУ хэмээх оросын тоглоомын улс оршин тогтнож байх үед улаан оросын суртал ухуулга манай өвөг дээдсийн маань оюун санааг худал мэдээгээр хордуулан бузартуулж байсан байна. Тухайлбал 1950-иад оноос өмнө ар монголын хүн ам дөнгөж 500 мянга хүрэхтэй үгүйтэй болсон байсан, монгол үндэстэн тэр чигээрээ мөхлийн ирмэг дээр ирээд байсан, зөвхөн улаан оросын ачаар, социализмын бүтээн байгуулалт, эмнэлэг соёлын довтолгооны ачаар хүн амыг өсгөж чадсан гэх зэргээр худлаа мунхруулж байсан байна. Баабар мэт эх оронч түүхчидийн хөдөлмөр зүтгэлийн ачаар, үнэн хэрэгтээ байдал эсрэгээрээ байсныг бид одоо мэдэх билээ. Тодруулж хэлбэл, социализмын үеийн сэргэн мандалт гээч нь чухамдаа Мин улсын үеэс Юань Ши Кай ерөнхийлөгч хүртэлх 4 зууны туршийн ар монголын байдлаас ч долоон дор байсан бөлгөө. 20-р зуунд ар монгол сэргэн мандалтынхаа замд орсон гэж худал мунхруулж байжээ. Үнэн хэрэгтээ 20-р зуунд бол ар монгол маань хамгийн эмгэнэлтэй, хамгийн бурангуй, уналт сөгдөлтийн замд орсон байсан нь одоо хэн бүхэнд илэрхий билээ..."

Зуны шөнийн тэнгэр

2009-09-02T21:01:00.001+08:00

Хот газрын утаат ертөнцийн хүү хөдөө нутгийн зуны саруул шөнийн тэнгэрийг нэгэнтээ хараад уулга алдан мэлрэх нь жам ёсны хэрэг бөлгөө. Тэнгэрийн хаяаг байшингийн дээврээр төсөөлж, одод орчлонг алдаг оног оч сүүмэлзсэн орой дээрх нэг баахан бараан юм төдийхнөөр сэтгэж явсан түүний хувьд хөдөөгийн шөнийн оддын чуулган гэдэг амилсан уран зөгнөл байх нь ээ. Үнэндээ одот тэнгэр гэдэг чинь үүнийг л хэлдэг юм, хүү минь. Хан Хурмастын эрх охин сувдан сондороо таслахад асгаран үлдсэн однууд юм, тэд чинь. Сондорын сувдны тоог хэлж баршгүй ээ. Сонихон бөгөөд шидтэй дээ, эд нар чинь. Сайн харж ав, хүү минь. Дараа нь зүүдлээрэй. Чиний бор зүрхэнд хожмын их үйлийн гал дөлийг ноцоох увидас эдэнд бий шүү.

Амгалан ертөнц

2009-09-02T20:56:00.004+08:00

Хөдөө нутгийн нэгэн өдрийн амьдралын хэмнэл сонихон, сайхан. Зуны адаг сарын сарын сүүлийн өдрүүд эхлэсэн болоод ч тэр үү хэдий тэнгэр цэлмэг, наран нүд баясгах ч үлээх салхины амьсгаа сэрүүвтэр. Зүлэг ногоо алтлаг шар өнгөөр туяарч, чар чар хийх царцаа, голионы дуу эндээс ч нэг тэндээс ч нэг сонстох нь байгаль дэлхий намар цагийг найр тавин утгах бэлтгэлээ базааж буйнх бололтой. Буман хүн бужигнаж, түмэн машин түчигнэдэг хот газрын нүргээ доргионоос ангид энэ тансаг байгаль нам гүм, тайван талбиун дүнсийнэ. Дээр сүр сар хийх чимээ гарахуйд өнгийн үзвээс цэнхэр тэнгэрийн дэвсгэр дээр нэг бараан толбо ажиглагдам төдий байх нь турлиах бололтой. Тэртээ өндөрт нисч яваа шувуу далавчаа дэвэх нь газрын амьтан надад дуулддаг энэ яасан сайхан амгалан ертөнц вэ...

Жедай, падаван хоёр

2009-08-22T20:36:00.015+08:00

SBN телевизээр "Оддын дайн: Клонуудын тулаан" ("Star Wars: The Clone Wars) гэдэг компьютер графикээр хийсэн хүүхэлдэйн кино гарч байхыг хальт үзлээ. Үнэндээ бол телевизийн олон ангит цувралын нэг анги нь бололтой. Учир нь үйл явдал нь дуусалгүй үлдсэн шиг санагдаж байна.

Холливуудын цуутай зөгнөн мөрөөдөгч Жорж Лукасын этгээд мөртлөө эгнэшгүй уран сэтгэмжээр аль 30 жилийн өмнө бий болсон Оддын дайны ертөнцийн баялаг бас хэрцгий зохиомол түүхийн нэгээхэн хэсгийг өгүүлсэн анимэшн байна.

Лазерын сэлэм барьж, оюун ухааныхаа хүчээр юмсыг хөдөлгөдөг гайхамшигт жедай баатрууд Галактикийн бүгд найрамдах улсын аюулгүй байдлын төлөө тэмцэнэ. Тэдний дайсан нь Бүгд найрамдах улсыг сөнөөх гэсэн Босогчдын арми. Босогчдын арми ч бас өөрсдийн гэсэн хүчирхэг баатруудтай. Тэднийг ситхүүд гэнэ. Хүч чадлын хувьд жедай нараас дутахааргүй (бараг илүү гэж ярьдаг) боловч хар хүчний талыг сонгосноороо ялгаатай. Сайн талын жедай нарыг агуу Иода багш тэргүүлж, Оби Ван Кеноби, Анакин Скайуокер мэтийн хүчирхэг баатрууд ахлана. Харын талын жинхэнэ эзэн буюу Ситхүүдийн лорд хэн гэдэг нь мэдэгдэхгүй, түүний туслахууд л мэдэгдэнэ. (Хэрэв санаж байгаа бол Ситхүүдийн лорд хэн байсан нь 2 билүү 3 жилийн өмнө хийгдсэн "Оддын дайн III" дээр тодорхой болдог байх аа? Бүгд найрамдах улсын сенатор Палпатин гэж нөхөр тэр далд эзэн нь байдаг биз дээ. Палпатиныг "Оддын дайн VI" дээр Дарт Вейдер буюу ситх болсон Анакин Скайуокер сансрын хөлгийн хөдөлгүүрийн реактор луу чулуудаж устгадаг байх аа ? За бүр хадуурчихлаа, ингээд зогсоё... :D )

За тэгсэн Анакин Скайуокер маань нэг шавьтай юм байна. Ер нь тэргүүлэх зэргийн жедай нар бүгд л өөрийн гарын шавьтай байдаг юм байна. Жедай баатрын шавийг Падаван хэмээн нэрийднэ. Оби Ван Кенобигийн падаван нь Анакин Скайуокер. Харин Анакин Скайуокерын падаван нь Ашока гэдэг охин байна...

За эндээс эхлээд миний шүүмжийн үгс орж ирж байгаа юм л даа. Гэхдээ киног биш. Дэлхийг байлдан дагуулсан кино-ертөнцийг муулж суудаг би ч хэн билээ? Миний шүүмж киноны монгол орчуулгад хамаатай... За тэр ингээд л дахиад л орчуулгын тухай яриа ороод ирж байгаа биз хэ хэ хэ.

Яасан гэхээр Ашока (падаван буюу шавь) нь Анакинтай (багштайгаа) ярихдаа "чи" гээд л хандаж байх юм. Англи хэлтнүүд өөр хоорондоо харьцахдаа "you" гэж ханддаг л даа. Гэхдээ мөхөс миний бодлоор бол багш, шавийн барилдлага гэдэг бидний энэ бодит ертөнцөд ч, тэр бүү хэл оддын дайны зөгнөлт ертөнцөд ч нэг л хувирашгүй мөн чанартай байх ёстой мэт. Тэр юу гэвээс, шавь нь багшийгаа хүндэлж, дээдэлж байх явдал. Тэгэхээр манай Ашока падаван маань хүмүүжилгүй шавь болохоороо жедай багшийгаа "чи" гэж гуайлаад байна уу, эсвэл киног орчуулсан нөхөр тийм "хүмүүжилгүй" хүн үү, эсвэл орчуулагч маань өөрөө киноны логикийг огт ойлгоогүй юм уу хаашаа юм???

Аан тийм. "Сепаратист армада ухарч байна" гэсэн өгүүлбэр дуулдаж байна лээ. Үүний оронд "Босогчдын хүч ухарч байна" гэчихгүй. Ямар ч энгийн толь бичиг дээр байдаг үгнүүд шүү дээ. Гэх мэтчилэн.

Төгсгөлд нь хэлэхэд, жедай нар ялах болтугай! :)

Ээн дээр нэмэх нэг

2009-07-23T00:28:00.004+08:00

Алдуурсан сэтгэл Ээн зүгт тэмүүлнэ
Андуурсан хайр Ээн зун тамлана
Алдаатай ертөнц Ээн удаа тавлана
Аавын хүү Ээн удаа бүдрэнэ

Амьдралын жимийн эцэст л
Асуултын тэмдэг цэгээр солигдоно
Алаг зүрхийг базсан бүхэн
Агаар мэт хоосон болно

Тэр цагт би Ертөнцийн төв болно
Тэгээд та нар миний зовхин доор орно
Нүд минь анилдахад л
Нүгэлт орчлон далдраад өгнө.

Томъёолж хэлбэл энэ бүхэн Ээн дээр нэмэх нэг!

Ардын хувьсгал ба Касабе хэл...

2009-07-10T23:20:00.004+08:00

Өө сайхан сайхан байна өө. Ардын хувьсгалын 88 жилийн ой болоод л... Азтай үндэстэн юм аа бид... Өвөг дээдсийнхээ ачаар өнгөрсөн зууны хориод онд тусгаар тогтнолоо олж чадсан явдал үнэхээр Их Монгол улс байгуулагдаж байснаас дутахааргүй чухал мөч байж дээ бодоод байхад. Зурагт үзэж суухад энэ бодол маань үнэн гэдэгт улам бат итгэлтэй болоод байна. Яах вэ бид ядуу байж болно, гэхдээ ямар ч байсан уйгаруудаас азтай юм аа тэ? Бас төвдүүдээс ч илүү азтай. Яриад юу гэхэв, бүр элэг нэгт өвөрлөгч ахан дүүсээсээ ч бид илүү азтай.

Ийм сайхан бодлын хажуугаар үл мэдэг түгшүүр түрэн орж ирэх мэт болох чинь. Тусгаар тогтнолын нэгэн баталгаа бол үндэстний соёл. Харин үндэстний соёлын тулгуур багана бол хэл...

1995 онд Брюс Коннел гэдэг хэл шинжээч эрдэмтэн африкийн Камерун улсад судалгааны ажил хийж яваад урд өмнө нь огт мэдэгдээгүй байсан Касабе гэдэг хэлийг шинээр илрүүлж л дээ. Онцлог нь гэвэл уг хэлийг мэддэг цорын ганц хүн байсан бөгөөд түүнийг Богон гэдэг байж. Коннелийн буцах цаг болсон байсан учраас тэрхүү Богонтой биечлэн уулзаж амжилгүй, дараа жил дахин ирж байж уулзъя гэж шийдээд явсан байна. Нэг жилийн дараа, өвлийн тэргүүн сартай зэрэгцэн Коннел Камерунд ирж Богоныг сураглав. Гэтэл Коннелыг ирэхээс өмнө, 11 сарын 5-нд нь Богон ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлсэн байжээ. 11 сарын 4-нд дэлхий дээр Касабе гэдэг нэгэн хэл оршиж байсан бол 11 сарын 6 гэхэд энэ хэл устаж байхгүй болсон байлаа...

Өнөөдөр дэлхий дээр 6000 орчим хэл байдгаас тал нь энэ зууны эцэс гэхэд бүрмөсөн устаж алга болно гэнэ. Тухайлбал цорын ганц хүн мэддэг тийм хэл дэлхий дээр 51 байдгаас зөвхөн Австралид 28 нь байдаг аж. 10000-аас хэтрэхгүй ярилцагчтай хэл 3000 орчим байдаг гэнэ. Харин 100000-аас хэтрэхгүй ярилцагчтай хэл 5000 орчим байдаг гэнэ. Дэлхий дээр байдаг нийт хэлүүдийн 96%-иар нийт хүн амын дөнгөж 4% нь л ярьдаг гэнэ дээ...

Харин монгол хэл?

Хар үүрээр солиотой юм шиг сараачсан шүлэг

2009-07-03T10:46:00.007+08:00

үл үзэгдэх хөлийн чимээ ойрмогцоо
үе үехэн сонсогдох боллоо
үгжирсэн тархи солиорч байна уу гэж хардах боллоо
үхэл ноён нэхэж байна уу гэж эмээх боллоо

ууж идсээр явтал ч үнэндээ
уулын энгэрт залрах нь ээ
унтаж хэвтсээр явтал ч шулуухандаа
улаан тарианд орох нь ээ

шингэн чөтгөртэй би гэдэг хүн
ширүүхэн нөхөрлөж үзсээн үзсэн
шидийг нь ч зөндөө харсан
шилбүүрийг нь даанч даахгүй нь ээ хө

хөхөрхөг бөгсөрхөг хүүхнүүд ч
хөглөрөөд л байна, новшроод л байна
хүнэрхэг, чанархаг хэд нь
хүртэлцэхгүй юм бас хүрэлцэхгүй юм

надад бол одоо аргамжаа хэрэгтэй байнашт
нарийндаа бол даруулга хэрэгтэй байнашт
бөөрний ажилд минь бөөцийлөл хэрэгтэй байнашт
бөгсний ажилд минь лимит хэрэгтэй байнашт

зүүдний орноос ирэхэд
халуун өвөртөө угтдаг
зүрхийг минь илбээд
хайрын үгээ шивнэдэг

магадгүй мисс биш ч
магадтай миний нэг тал
аавын охин бас ээжийн үр
амьдралын хань хэрэгтэй байна.

2009-7-3

Ижийгээ санаад байна

2009-07-02T13:30:00.001+08:00

(дууны шүлэг)

Намай шаргал наран
Налайгаад байна аа хө
Намхан жаахан ээжийгээ
Нэхээд байна аа хө

Бөөрөнхий цагаан саран
Бөнжийгөөд байна аа хө
Бөгтгөр жаахан ээжийгээ
Бодоод байна аа хө

Алаг цэцгийн толгод
Анхилаад байна аа хө
Амины хайртай ээжийдээ л
Аягламаар байна аа хө

2006-09-06

Өөрийгөө өрөвдөхүй

2009-07-02T13:29:00.002+08:00

Нарт ертөнцөд амьдрал хэрэг алга аа
Над гэдэг амьтанд зовлон учраад байна
Найзалж үерхсэн тэр л нэг охиноос
Наалдаж үлдсэн нь сэтгэлийн шарх л байна

Алтлаг гэрэлд өдөржин умбагч цэнхэр дээвэрт хорвоод
Азтай гэж өөрийгөө хууран, инээмсэглэх дүрийг тогломоор ч
Атга улаан зүрхэнд минь цөхөрлийн нулимс урссаар
Арай л, дэндүү л хувьгүй нь аргагүй би л юм шиг ээ

Хэзээ хийсэн нүглийн үйлийн үр гараад
Хэдэн цөөхөн насандаа гундаж явна вэ, би
Хэний охинд өгсөн хайраасаа болж шаналаад
Хэтэрхий хатуу дарсанд уусч сууна вэ, би

Буман иргэн бужигнасан муу ихтэй орчлонд
Бусдын доог болохгүй гэж тайтгарлын баг угламаар ч
Буцаад урсдаг хугацаа гэж байхгүй л юм хойно доо
Бухимдал, ганцаардлын боол нь аргагүй би л юм шиг ээ

2006-8-21

Амрагийн болзоонд алтан нар, алиман сар хоёр...

2009-07-02T13:28:00.002+08:00

Нар сар хоёр уулздаг гэнэ шүү
Намайг, чамайг дурлалцаж байхад тэд ч бас учирдаг гэнэ шүү

Өдөр дуусаагүй байхад нар болзоондоо яардаг гэнэ
Шөнө өнгөрөөгүй байхад сар учралдаа тэмүүлдэг гэнэ
Өглөө, үдшийн заагаар гэвч мэндийн зөрөөгүй байдаг гэнэ
Шил шилээ хараад танихгүй эрхсүүд явдаг гэнэ

Эрхлэн жаргалдах нимгэн мөчөө харамлаж л таарна, аргагүй
Ээнэгшин дасалцах орон зайгаа нууж л таарна, мэдээжийн

Үүлээр хучигдсан бүрхэг өдрийг санаж байна уу?
Үнэндээ тэр чинь нар сартайгаа уулзаад ухаангүй нь тэр
Одон шигтгээтэй гил хар тэнгэрийг хараа л биз дээ?
Онгон сар наранд аргамжлуулж орчлонг умартсан нь тэр

Нар сар хоёр уулздаг гэнэ шүү
Намайг, чамайг дурлалцаж байхад тэд ч бас учирдаг гэнэ шүү

УБ, 2004-10-13

Сэтгэлийн энтропи өсөхүй

2009-07-02T13:26:00.002+08:00

Үе үехэн чи зогтусна
Үнэндээ юуг алдсан, юуг авснаа
Ухааран ойлгохдоо эсвэл
Мартагнаж байсан дурсамж чинь
Магадаар давхин ирэхүй
Гагцхүү түүнгүй байхад л
Гараг дээрх амьдрал учиг, энэрэлгүй мэт
Гашуунаас гашуун одоо бас ирээдүй
Гарцаагүй бөгөөд булташгүй энэ л, тэр л төлөвт
Гадна гараа зангидсан ч
Дотор л сэтгэлийн энтропи
Даанч ихээр хөөрч
Давчдах чинь аргагүй ээ, ингэж
Амьсгал будилуулсан бухимдлын хатгуур ихт шарваа
Атаршихыг хүссэн чиний сэтгэлийн эмзэг хөрсийг
Ахиад л нэг удаа хага татаж орхино доо
Аргагүй ээ, чи бол хүмүүн.

2006-8-4

Шүлэг сараачдаг булан

2009-07-02T13:15:00.003+08:00

Зөө зөө ингээд хааяа нэг сараачсан шүлгээ (эсвэл шүлэг маягийн юмаа) оруулж байх булан үүсгэчихлээ. Хүн л юм хойно заримдаа бас "яруу найрагч болж тогломоор" санагдаад байнашт...

Ангараг гариг дээрх гавлын яс!!!

2009-06-22T14:08:00.026+08:00

Интернетээр хэсч яваад тааралдсан маш сонирхолтой нэг мэдээллийг блогтоо оруулчихлаа. Та бүхэнд сонирхолтой санагдсан бол заавал сэтгэгдлээ үлдээгээрэй гэж хүсч байна шүү. Энэ тухайд хүмүүс ямар бодолтой байдгийг мэдмээр байна л даа :D

2004 оноос хойш Ангараг гариг дээр АНУ-ын Spirit хэмээх шинжилгээний автомат станц ажиллаж, гаригийн гадаргын зургуудыг аван Дэлхий рүү илгээж байгаа юм байна л даа. Одоогийн байдлаар NASA-ийн архивт хэдэн арван мянган зураг хуримтлагдаад байгаа ажээ. Тэгсэн тэдгээрийн дотор нэг ийм зураг байна гэнэ шүү!

Тэр цэнхэр сумаар заасан хэсгийг анхааралтай ажиглаарай. Хүний (эсвэл хүн төст амьтны) гавлын ястай тун төстэй зүйл харагдаж байгаа биз?

"Гавлын яс"-ны томруулж татсан зураг нь энэ байна:

Та юу гэж бодож байна даа? Энэ үнэхээр ямар нэг амьтан эсвэл хүний гавлын яс мөн үү? Өнөөдөр эрдэмтдийн таамаглаж буйгаар эрт дээр цагт Ангараг дээр амьдрал байсан гэж үздэг. Магадгүй тэр балар дивангарт амьдарч байсан ангарагийн нэгэн иргэний гавал ч юм бил үү хэн мэдлээ?

Хэрэв та хүсвэл энэ зургийг NASA-ийн албан ёсны сайтан дээрээс дараах линкээр орж үзэж болно:

http://marsrover.nasa.gov/gallery/all/2/p/513/2P171912249EFFAAL4P2425L7M1.HTML

Дээрх зураг, мөн Ангараг гаригийн элдэв учир битүүлэг нууцтай холбоотой бусад зүйлсийг эндээс уншиж болно:

http://marsanomalyresearch.com/

Энэ хорвоо ертөнц чинь бидний мэдэхгүй, бидний төсөөлөхгүй элдэв сонин нууцаар дүүрэн байна шүү хүмүүс ээ!

Бид Нууцат арал дээр амьдарч байна...

Сүүлийн үеийн кинонуудын орчуулгын тухай

2009-06-20T08:37:00.014+08:00

Орчуулагч Х.Мэргэн

Одоо юм их өөр бопжээ. Жараад оны сүүлчээр “Элдэв-Очирын нэрэмжит" кино театрт америкийн "Спартак" гэдэг кино гарч, тэрнийг үзэх гэсэн хүмүүс тэр кинонд гардгаас дутахааргүй "алалдаж" байж билээ. Гурван төгрөгний билет нь хорин таван төгрөг хүрч, тэр нь ч олдохгүй байв.

Харин өнөөдөр бол Улаанбаатарын хотын хэмжээнд зөвхөн манай өөрийн Монголын Үндэсний телевиз, Улаанбаатар телевиз, ТВ-9 телевиз, 25 дугаар суваг, Сансар кабелийн телевиз, ТМ гээд өчнөөн олон телевизээр өдөр бүр доор хаяад арваас арван таван кино монгол орчуулгатай гарч байна.

Энэний цаана орчуулагч, орчуулгын редактор, дууны найруулагч, дуу оруулдаг жүжигчид, дууны инженерүүдийн яавч бага гэхээргүй ажил өрнөж байгаа.

Угтаа киноны орчуулга гэж тусгайлсан зүйл орчуулгын онолд байхгүй гэдгийг хэн хүнгүй мэднэ. Гэхдээ манайд сүүлийн үед киноны орчуулга гэж их ярих болжээ. Энэ нь манайхан ном зохиол унших нь багасаад кино үзэх нь түлхүү болсонтой холбоотой бололтой. Бодоход, жишээ нь, уран сайхны киноны орчуулга нь уран зохиолын орчуулгаас юугаараа ч ялгарах ёсгүй юм. Энд ч гэсэн эх зохиолын гэсэн шаардлага тавигдаж байгаа. Гэхдээ кино нь дотроо олон янз, баримтат кино гэж бий, хүүхэлдэйн кино гэж бий, хүүхдийн кино гэж бий, уран сайхны кино гэж бий, уран сайхны кино нь дотроо эмгэнэлт, инээдмийн, аймшгийн гэх зэргээр бас өчнөөн төрөл болгон ангилагдаж болно. Тйим болохоор баримтат киноны үг нь заримдаа түүхийн, шинжлэх ухааны, байгаль судлалын ч юм уу дорвитой өгүүллийн дайтай байдгийг бүгд мэдэж байгаа. Хүүхдийн, хүүхэлдэйн киноны орчуулга нь хүүхдэд зориулсан үлгэр, шүлэг зохиолын л орчуулга гэсэн үг.

Муха, мука-цокотуха,
Позолоченное брюхо,
Муха по полю пошла,
Муха денежку нашла гэсэн үгтэй хүүхэлдэйн киног шууд барьж аваад "шударчих" орчуулагч тэр болгон олдохгүй биз ээ. Эсвэл сонгодог зохиолоор хийсэн уран сайхны кино байна. Тэнд, нөгөө үгээр туурвисан хосгүй бүтээл нь тэр чигээрээ байж байгаа шүү дэ-э.

Би яагаад ийм маргасан аястай үг цухалзуулах гээд байна вэ гэвэл, нийтийн дунд киноны орчуулгыг амар хялбар гарын үзүүрээр хийдэг зүйл гэж үзэн "Сайн байна уу, баяртай, би чамд хайртай, зогс, буудлаа шүү" гэсэн хэдэн үг биччихээд л болдог гэсэн ойлголт байдаг бололтой. Гэхдээ орчуулга хийдэг зарим нэг хүн ажилдаа хөнгөн хуумгай ханддагаас ч үзэгчид ингэж боддог болсон байж болно.

Ингэхэд манайд хэдийнээс кино орчуулж эхэлсэн юм бэ? Аавынхаа яриа, бусад ахмад орчуулагчдын цухас цухас дурсч байсныг эргээд санахад, манайд 1940-өөд оноос, дайны үеэс киног орчуулж, дуу оруулж эхэлжээ.

Анх орчуулж дуу оруулсан киноны нэг бол Ванда Васильевскаягийн зохиолоор бүтээсэн "Солонго" гэдэг кино байжээ. Тэр бол германы фашистуудын ззлэгдсэн нутаг дэвсгэр дээр булаан эзлэгчдийн эсрэг эрэлхгээр тзмцэж байгаад амь эрсдэж байгаа зөвлөлтийн нэгэн эмэгтэйн тухай кино юм. Энэ киног Б.Ринчен гуай орчуулсан. Тэр тухай нь миний аав ингэж ярьж байсан юм. "Киконд нэг герман цэрэг орос айлд орж ирээд сүү нэхэж, бээлийнхээ эрхий хурууг шувтарч үзүүлээд "Млеко, млеко" гэж байгаа хэсэг бий. Тухайн цэрэг Польшийн нутагт дээрэм тонуул хийж явсан бололтой. Тиймээс "млеко" гэдэг үг мэддэг болжээ. Түүнийг нь Ринчен гуай "Үсүү, үсүү" гэж баруун монгол аялгаар орчуулсан байдаг. Энэ бол дүйцүүлэх аргыг чадамгай хэрэглэсний нэг жишээ юм" гэж надад хэлж байсан нь санаанд тод байна.

Ингээд жар, далаад оны үед манайд зөвлөлтийн урлаг соёл маш хүчтэй нэвтрэн орж ирж, түүний тэргүүн эгнээнд кино урлаг явсныг бид бүгд мэднэ. Тэр үеэс Монголкино үйлдвэрт киног орчуулан дуу оруулах тусгай хэсэг Герман Гомбо гуайн идэвх зүтгэлээр байгуулагдаж тэнд нь орчуулгын ажилд нь монголын урдаа барьдаг уран бүтээлчид оролцож байжээ. Энд манай нэрт уран бутээлч Б.Ринчен, Ч.Чимид, Б.Явуухулан, Э.Оюун, Ж.Бадраа, Ц.Шүгэр, Б.Дашцэрэн, Г.Аким гээд маш олон хүнийг нэрлэж болно. Тэд "Киевийн охин", "Хүний хувь заяа", "Үхэгсэд ба үрэгдэгсэд", "Цэргийн эцэг", "Сережа хүү", "Хөх цэцгийн арми", "Торгон цэргийн дууль" гээд тоочоод барахгүй олон хуучны кино орчуулсан байдаг билээ.

Энд уран бүтээлийн тус хэсэгт редактораар ажиллаж байсан, монгол хэлнийхээ цэвэр ариун байдлыг ихэд эрхэмлэдэг байсан Ж.Бадраа гуайн сэтгэл зүтгэлийг талархан дурсалгүй өнгөрвөл алдас болно оо. Түүний хянан найруулсан "Чапаев", "Торгуулийк цохилт" зэрэг олон киноны орчуулгын хэл найруулгыг нарийвчлан үзвэл сургамжтай зүйл их олдоно гэж бодогддог.

Тухайн үедээ орчуулгын үнэлгээ харьцангуй сайн байсан учраас орчуулга хийх сонирхол ч их, тэгээд ч үнэхээр орчуулгыг хийсэн шиг хийдэг байжээ. Жишээ нь, С.Оюун гуайн "Ийм нэгэн явдал" гэдэг киноны орчуулгыг одоо хэр нь үзэгчид ч, дуу оруулсан жүжигчид нь ч шагшин ярьдаг билээ.

Энэ ажилд киноны орчуулгын нэгэн гол онцлог шинжийг тодорхойпох орчуулгын рөдактор маш их үүрэгтэй байв. Учир нь орчуулгын үг киноны баатрын амны хайрцагт яв цав таарч байх ёстой. Тэгээд орос хэлнээс монгол руу орчуулахад орчуулга бага зэрэг сунах хандлагатай байдгийг бодох юм бол редакторын ажил амар байгаагүй нь ойлгомжтой. Энэ ажилд гаршсан хүн бол Өсөхбаяр байлаа. Өсөхбаяр гуайн халааг орчуулагч Б.Нарантуяа авсан. Тэд угаас орос хэлийг сайн мэддэгийн дээр монгол хэл найруулга сайтай тул ажлаа нэр төртэй хийж байлаа. Түүнээс гадна орчуулгын кинонд дуу оруулах жүжигчдийн бүхэл бүтэн бүрэлдэхүүн, мэргэжлийн найруулагч ажиллаж, жинхэнэ "ам барьсан" гэдэг тэр орчуулгыг ёсоор нь, одоогийн бидний нүдээр харвал - яаралгүй сайхан хийж байжээ. Харамсалтай нь "зах зээлийн шуурганаар" кино үйлдвэр, түүний дотор киноны орчуулгын тасгийн ажил унтарсан билээ.

Үүний зэрэгцээ 1970-аад оны эхнээс Монгол телевизийн кино орчуулгатай явж эхэлсэн. Бүр анх кино орчуулгагүй, урд нь нзвтрүулэгч гаргах гэж байгаа киноныхоо тухай ямар учиртай болох тухай товчхон хэлээд, кинонд нь дурлалт хос үнсэлцсэн хэсэг гардаг байсан бол "бага насны хүүхдэд үзүүлэхгүй байхыг зөвлөж байна" гэж хэлээд гаргадаг байсан. Улмаар орчуулдаг болсон. Киноны монтажны хуудсыг орчуулах ажилд мөн л манай урдаа барьдаг орчуулагчид оролцсон. Энд зөвлөлт, польш, герман, болгар, чехословак, унгар, солонгосын уран сайхны, баримтат, хүүхэлдэйн олон зуун кино орчуулагдаж үзэгчдийн хүртээл болсон билээ. Монгол телевизийн кино программын редакцийн орчуулгын бичвэрийн санд П.Чойжил, Г.Аким, Б.Дашцэрэн гээд манай бараг л бүх нэртэй орчуулагчдын бүтээл хадгалагдаж байдаг юм.

Гэхдээ телевизид киноны орчуулгыг эхтэй нь яв цав нийцүүлэн үзэгчдэд хүргэхэд саад болсон хэд хэдэн хүчин зүйл байлаа. Нэгд, орчуулгатай ажиллах хүн хүчний хүрэлцээ муу. Заримдаа кино редакц ганц хунтэй байсан үө бий. Хоёрт, орчуулгын үнэлгээ муу учир тэр болгон сайн орчуулагчид ажилд нь оролцдоггүй, үүнээс болоод орчуулгаа чадах чадахгүй хүнээр хийлгэдэг болсон. Гуравт, киноны орчуулгыг бэлдэх цаг давчуу. Дөрөвт, киногоо эфирт явуулаад нэг юм уу хоёр нэвтрүүлэгч орчуулгыг нь дагаад шууд уншдаг байсан явдал.

Гэхдээ ажлын нөхцөл тийм хэцүү байсан ч чадамгай сайн орчуулга хийж байсан жишээ зөндөө. "Нохойтой дөрвөн танкчин", "Аминаас чухал уйлс" зэрэг Польшийн олон ангит уран сайхны киног манай киноны нэрт орчуулагч Д.Ким өөрөө орчуулж, өөрөө уншаад үзэгчдэд хүргэж олны талархал хүлээж байсныг олон хүн мэднэ.

Телевизийн шахуу хуваарьт хавчигдан, киноны бодлогыг барьж, тэр олон киног орчуулагч нарт хуваарилж, орчуулгыг нь засч янзалж, цохиулж нийлээд, тэр яаруу ажлынхаа дундуур орчуулгынхаа бичвэрийг утга зохиол хянах газарт аваачиж хуудас болгон дээр нь тамга даруулаад, дараа нь нэвтрүүлэгчидтэйгээ хамт орчуулгаа дүрстэй нь тулгаж учир зүйг нь хэлж өгөн, ааг амьсгаагүй явсан кино редакцийн редактор Дожоодорж, Ш.Алтансүх, Г.Золжаргал, В.Гэрэлчимэг, Б.Оюунсүрэн нарын хичээл зүтгэлийг тэмдэглэхгүй өнгөрөхийн аргагүй юм.

Улмаар аливаа юм ахидаг хөгждөг жамаар киноны орчуулгыг бичдэг болсон. Анх америкийн "Бүжигчин залуус", "Хөх ган" зэрэг киноны орчуулгыг ВМЗ гэдэг нүсэр аппаратан дээр бичсэн. Тэр нь ямар онцлогтой вэ гэхээр дундаа зогсч болдоггүй, зогсох юм бол бичлэгээ дахиад эхнээс нь эхэлдэг байлаа. Тэр киног нэвтрүүлэгч Цоодол, Гантигмаа нар нэг амьсгаагаар уншин бичүүлж байсныг тухайн киноны орчуулгын редактораар ажиллаж байсан миний бие сайн санаж байна.

Тэгээд нэг их удалгүй японы ЮМАТИК аппаратууд орж ирж киноны орчуулгыг зогсож, эргэж засч бичих боломжтой болсон юм.

Энэ ажпыг анх эхлуүлэхэд телевизийн дууны найруулагч Ц.Гүндэгмээ, кино үйлдвэрт ажиллаж байгаад шилжиж ирсэн редактор Б.Нарантуяа, жүжигчин Равдан, дууны инженер Эрдэнэчимэг, Сүрэнхорлоо, Цогзолмаа нар ихээхэн үүрэг гүйцэтгэснийг энд заавал хэлэлгүй болохгүй.

Чухамдаа тэр цагаас хойш домогт "Халтар царайт", "Ошин" зэрэг олон ангит кино, америкийн, орос, франц, итали, германы нэртэй нэртэй кинонуудад дуу оруулан үзэгч түмэндээ толилуулж байгаа билээ. Телевизээр долоо хоногт олон кино гардаг учраас бид "амь барьсан" орчуулга хийх боломжгуй байна. Гэхдээ "амь барьж" чадахгүй биш чадна, Тухайлбал, бид "Салхины амт" гэдэг Л.Ванган гуайн зохиолоор хийсэн монгол киноны хувь Улсын кино гэрэл зураг дуу бичлэгийн архивт зөвхөн орос хэлээр байсныг нь эргүүлж монгол болгосон. Тэгээд шинээр дуу оруулж гэж огт анзаарагдаагүй.

Манай кино орчуулгын арга барилыг бусад телевизүүд авсан. Тэндэхийн олон "боловсон хүчин" манайхаар дамжсан юм.

Гэхдээ өнөөдрийн киноны баатруудын амны хайрцагт дөхүүлсхийгээд, сэтгэлийн хөдлөл зэргийг нь ойртуулсхийгээд хаядаг энэ дуу оруулалт бол тухайн цаг үеийн завсрын үзэгдэл биз ээ. Угтаа бол бүрэн жүжиглэлтэй, уруул амны хөдөлгөөнд орчуулга нь яв цав таарсан тийм л дуу оруулалт байх ёстой юм.

Харин орчуулгын чанарын хувьд телезизээр гардаг киноны орчуулга ямагт шүүмжлэгдсээр ирснийг хэн хүнгүй мэднэ. Алдаануудыг нь бараг анекдотны оронд ярьдаг байлаа. Байлаа ч гэж дээ ярьж байна.

Энд, юуны түрүүнд махчлан орчуулдаг явдал ихээхэн газар авсан харагддаг. Жишээ нь, "хладнокровный убийца" /чулуун зүрхт алуурчин/ гэснийг "хүйтэн цустай алуурчин" гэсэн ч байх шиг, "Под высокой дланью" - "Хүчит гарын доор захирагдан явъя" гэсэн утгатай үгийг "Өндөр мутрын доор" гээд "шударчихсан" ч байх шиг. Дашрамд хэлэхэд мутар гэдэг үгийг зөвхөн Бурхадын тухайд хэлдэг ажээ.

Орос хэлэнд тухайн нэг албан газрынхныг зүгээр тэр газраар нь хэлдэг ёс бий. Түүнийг махчлан орчуулахад утга ташаарах ажээ. Жишээ нь: "В милиции дали адрөс" гэснийг "Сэргийлэхэд хаягийг нь өгсөн юм" гэж орчуулжээ. Ингээд "монголчилчхоор" утга нь алд дэлэм зөрж хэн нэгэн хүний хаягийг сзргийлэхэд өгсөн мэтээр ойлгогдож байна.
Угтаа "Сэргийлэхийнхэн хаягийг нь өгсөн юм" гэсэн үг шүү дээ.

Махчлахын нөгөө туйл нь ерөөсөө нэмж чимж орчуулах явдал юм. Харин энэ тухайд нэг их хэлээд байх зүйл алга.

Хэл гэдэг нарийн зүйл учраас тэр болгон тухайн хэлний онцлогийг мэдэхгүй дутуу ойлгон орчуулснаас утгыг нь бүр эсрэг болгосон жишээ ч бишгүй байна. Тухайлбал: "Это надо же так пить" /Даан ч дээ, ингэтлээ уух гэж/ гэснийг "Архи уувал ингэж л уух хэрэгтэй юм" гэж дуу алдмаар байгаа биз дээ.

Түүнээс гадна монгол хэлний энхрийлсэн зөөлөн аяз оруулдаг "хэн", "хан", "хон" дагаврыг зөвхөн тэмдэг нэрэнд залгадаг гэдгийг /жишээ нь, хонгорхон, улаахан, цагаахан/ мэдэхгүй ч юм уу эсвэл бас л гаднын үгийг хар муйхраар махчлан буулгаснаас болоод нэр үгэнд залгаж "хотхон", "гацуурхан" гэсэн "чихинү чимэг" болохооргүй уг цөөнгүй бий болгожээ. Тэгээд ер нь буруу юм явуургүй л байдаг юм байна. Жишээ нь, "Дюймовочка" гэдэг үгийг "Ямххан охин" гэж "оршуулсан" байна. Тэр үгийг нь та түргэхэн хэлээд үз л дээ. Гэтэл тэр чинь хүүхдийн үлгэрийн баатар шүү дээ.

Дашрамд хэлэхэд манай ахмад үеийн орчуулагчид Мюнхаузен гэдэг нэрийг Мянгуужин, Золушка гэдэг нэрийг Үнсгэлжин гэж маш сайхнаар монголчилж тэр нь аяндаа монгол хэлэнд хэвшсэн жишээ бий.

За, энэ бол миний өөрийн гаргаж байсан, зарим нэг хүн "Үгүй, ингээд хэлчихсэн байна шүү дээ. Даан ч дээ. Чи цааш нь хэлээч" гэсэн алдаа мадаг юм аа. Харин үүнээс хамаагүй нарийн ширийн зүйлийн тухайд гэвэл би манай алдартэй орчуупагч, Монгоп Улсын Соёпын Гавъяат зуггэлтэн П.Чойжил гуайн киноны орчуулгын талаар ярьсан зүйлээс ишлэмээр санагдаж байна. Чойжил гуай манай редакцид ирээд бидэнд ингэж ярьсан юм.

"Би "Ийгл" телевизэд таван жил хэртзй ажилласан юм. Залуучуудын англи хэлнээс орчуупсан юмыг редакторлаад сууж байсан. Тэдэнтэй хэдэн жил ажиллахад хэд хэдэн юм анхаармаар санагдаж байсан. Хамгийн түрүүнд "Орос, англи мэт өрнөдийн хэлэнд нэрших хандпага их байдаг, тэгвэл монгол хэлэнд үйлших их байдаг" гэж Г.Аким бичсэн байдаг юм. Энэ бол ер нь маш их анхаарвал зохих юм байдаг юм. Жишээ хэлье: "Би од харвалтаар төрсөн болохоор од харвалтаар буцна" гэж байна. Англи эхдээ "харвалтаар" л гэж байна л даа. Үүнийг "би од харвахад төрсөн болохоор од харвахад явна" гэж үйлших хэлбэрт оруулвал монголоор эвтэй болно. Энэнүүнийг тун их анхаарч боломжтой газар нь нэр үгийг үйл үг болгож орчуулж байвал их сайн.

Бас нэг жишээ: "Бекки Кохены тусламжтайгаар амжилтанд хүрнэ шүү" гэсэн байна. "Тусламжтайгаар" гэдэг үгийг үйлшүүлээд "Бекки Кохейнаар туслуулж байж амжилтанд хүрнэ шүү" гэвэл дээр.

Бас нэг кинонд "Өшиглөлт зэрэг аргыг би Кармад зааж өгсөн" гэж, "Өшиглөлт ... арга" гэхлээр их эвгүй. "Өшиглөх арга" гэвэл арай дээр юм. Иймэрхүү жишээ дурсаад байвал өчнөөн төчнөөн бий л дээ. Тун их анхаарч байгаарай энэ их чухал зүйл шүү - үйлших хандлага гэдэг.

Чой.Лувсанжав гуай хоёр-гурван зүйл анхааруулж хэлсэн байдаг.

Нэгд. Европ зүгийн ихэнх хэлэнд "Усанд мод хөвөгдэж явна", "Талх надад идэгдэв" гэхчилэн хэлдэг. Энэ нь тэр хэлний ёс юм. Монголоор бол "Усанд мод хөвж байна", "Би талх идэв" гэж л хэлнэ. Уг нь энүүнийг хүн бүхэн мэдмээр юм шиг санагддаг, гэтэл жинхэнэ хэрэг дээрээ, орчуулгаа хийгээд ирэх дээрээ зэрэг "Талх надад идээгдээд" болж өгдөггүй. Энэ их олон дайралддаг юм.

Миний үзэж байсан киноны орчуулганд "Ийсус үхлээс дахин амилагдсаныхаа дараа" гэж. Нөгөө "талх идэгдээд" ийм болж байна. Уг нь энэ нь "Ийсус үхлээс дахин амилсныхаа дараа" гэсэн утгатай байгаа юм.

Ер нь иймэрхүү юмыг хэвлэл мэдээллийн газар ажиллаж байгаа улс их бодож байх хэрэгтэй. Орчуулга хийж байхдаа орчуулга маань хүний чихэнд ямаршуу сонсогдохов гэж бодож байвал зохиио.

Миний үзэж байсан нэг кинонд "Хуладагда-даг-гүй эмэгтэй хүн байдаг юм шүү" гзж. Нэд шиг хзл муутай хүи байтугай нилээн сайн хурц хэлтэй нэвтрүүлэгч ч хэлж чадахгүй дээ, энэнийг - "Худал-даг-даг-гүй эмэгтэй хүн байдаг" ... Энэ чинь үнэндээ хэлэх аргагүй юм ...

Чой.Лувсанжав гуай хоёрдугаарт: "Олон тоо олширвол олиг муутай орчуулга" гэж хэлсэн юм. Тэгээд их гоё жишээ иш татсан байдаг юм. Монголоор "Нүдний нулимс. хацраа дагаад урсав" гэдэг үгийг орос юм уу энэтхэг-европын хэлэнд "Нүднүүдийн нулимснууд хацруудаа дагаад урсав" гэж хэлдэг. Энэ нь угаасаа тэр хэлний зүй тогтол юм. Гэтэл бид монголоор орчуулахдаа гадаад хэлэнд олон тоонд байгаа үгийг яг тэр хэвээр нь орчуулаад, яг үүн шиг аятай "нулимснуудыг хацруудыг дагаад" урсаад байна. Энэ яах аргагүй, ер нь энэ олон тоо илүү хэлдэг бүр давагдахаа байгаад байна. Миний үзэж байсан кинонд, жишээ нь, "бүгдээрээ олон машинууд" гэсэн байсан. "Бүгдээрээ" гэчихээд, "олон" гэчихээд дараа нь "машинууд" гэх хэрэг байхгүй л дээ. Тоо заасан үг байвал олны нөхцөл хэрэглэх шаардлагагүй. "Олон машин" гээд л болно. "Бүлэг танхай этгээдүүд" гэж байна. Нэгэнт "бүлэг" гэсэн болохоор "этгээдүүд" гэх хэрэггүй. "Бүлэг танхай этгээд" гээд л болно. Бас нэг газар "Ихэнх цэцэгнүүдийг зөнд нь хаячихсан, аяндаа л ургадаг юм. Харин сарнайнуудыг арчлахгүй бол тун болохгүй". Энд "Ихэнх цэцэгнүүдийг" гэх хэрэг байхгүй, - "Ихэнх цэцэг" п гэхэд болно, "сарнайнууд" гэх хэрэг байхгүй - "сарнай" гээд л болно.

"Охин" - "охид" гэхэд олон тоо, "түшмэл" - "түшмэд" гэхэд олон тоо, "ноён" - "ноёд" гэхэд олон тоо. Гэтэл "охидууд", "түшмэдүүд", "ноёдууд" гэж давхар хэрэглээд болохгүй юм. Ялангуяа "охидууд" гэж их дайралдаж байна. Миний ажигласнаар орос, англи хэлэнд үгүйсгэх хэлбэр их юм. Монгол хэлэнд бол батлах хэлбэр нь арай түлхүү байгаа юм шиг санагддаг. Тийм болохоор, баталснаар орчуулж байвал зүгээр юм. "Тэр номнууд миний ой ухаанаас гардаггүй юм" гэж. Энд гардаггүй гэж үгүйсгэл хэрэглэсэн байна. Үүнийг "Тэр номууд миний ой ухаанд хадагдаж үлдсэн юм" гэж баталснаар бичвэл арай дээр шиг санагдаад байна.

"Би хадгаламжиндаа мөнгө хийлгүй өнгөрсөн долоо хоног байгаагүй" гэсэн байна. Энд хоёр давхар угүйсгэсэн байна. "Би долоо хоног болгон хадгаламжиндаа мөнгө хийдэг байсан" гээд баталснаар орчуулвал арай ойлгомжтой болох юм уу.

Нэг орчуулганд: "Би охид авахдаа ярилцлага хийлгүйгээр ямар ч өөгүй тодорхойлолтгүйгээр авахгүй гэж танд бичсэн" гэсэн байна. "Хийхгүйгээр", "өөгүй", "тодорхойлолтгүйгээр", "авахгүй" гээд ийм дөрвөн үгүйсгэсэн үг байж байна. Англи эх нь ийм байна л даа. Тэрнийг нь яг тэр чигээр нь буулгачихаар эвгүй болоод байна. Үүнийг жишээ нь, үг үсгийн найрлагыг нь засахын тулд: "Бид охид авахдаа заавал ярилцлага хийж, ямар ч өө сэвгүй тодорхойлолт авч шийддэг гэж танд бичсэн" гэвэл дээр юм.

За бас орчуулахдаа англи үг өгүүлбэрийн дэс дарааг яг буулгачихлаар эвгүй болох юм. "Фрэд, өрөө байхгүй гэнээ" гэж. Үүнийг "Өрөө байхгүй гэнээ, Фрэд ээ" гэж "Фрэд"-ийг сүүлд нь оруулөал эвтэйхэн болох юм шиг санагдаж байсан.

Түүнээс гадна миний ажигласнаар бие биенийхээ нэрийг нь их дууддаг бололтой юм. Ам ангайх болгондоо "Фрэд ээ, тэр ээ, энэ ээ" гээд. Түүнийг нь заавал бүгдээрэнг нь оруулах хэрэггүй л дээ. Монгол хүн бие биеэ нэрээр нь дуудаад байх нь нилээн цөөхөн байдаг. Тэгэхдээ заримдаа бас учир бий. "Мисс", "миссис" гэдэг хүндэтгэх аястай үгийг бол бараг хэвээр нь хэрэглэсэн нь дээр. Монгол хэлэнд англи оросыг бодвол биеийн төлөөний нэр хэрэглэх нь харьцангуй цөөн байдаг. Нэг орчуулганд: "Тэднийг хурдан хооллохгүй бол болохгүй. Тэд өлсөөд юу ярьж байгаагаа ч мэдэхээ больсон байна" гэжээ. Энд "тэд" гэдэг их эвгүй болж. Яагаад гэвэл хоёр эмэгтэй дэргэдээ байгаа улсыг "тэд" гэж яриад байгаа юм л даа. Ядахдаа "эд" гэж хэлбэл зүгээр юм уу.

Би тэнд дан уран сайхны кино үзэж байсан. Ажиглаад байхад англи хэлэнд өвөрмөц хэлц их элбэг юм шиг байдаг. Ер нь монгол, орос хэлнээс ч илүү байх. /Г.Акимын тэр нэг "Англи өвөрмөц хэлцийн толь" гэж зузаан ном бий шүү дээ/. Гэтэл орчуулганд нь өвөрмөц хэлц цөөхөн дайралддаг. Өвөрмөц хэлцийг нь зүгээр энгийн хэллэг болгоод мөлийлгөөд хаячих явдал их байна. Уг нь ввөрмөц хэлц олон байвал уран сайхан болно. Өвөрмөц хэлцийг өвөрмөц хэлцээр нь орчуулж чаддаггүй юм аа гэхэд өөр боломжтой газар аль болохоор монгол өвөрмөц хэлцээ хэрэглэж байхыг хичээх хэрэгтэй. Энд жишзэ нь: "Тэр жинхэнэ зангаа харуулсан" гэсэн уг байх юм. Уг нь утгаар нь: "Ёстой зэс нь цухуйж байх шиг" гзж орчуулмаар юм байна лээ. Бас нэг газар: "Би хөлөө жаахан тэнийлгэмээр байна" гэж. Монголоор "Хөлийнхөө чилээг гаргамаар байна" гэж хэлдэг. "Ёстой доо, хоосон юм хөөлгөөд .." гэснийг монголоор "чулуу хөөлгөөд..." гэвэл зүгээр. Иймэрхүү маягаар өвөрмөц хэлцийг аль болох олон хэрэглэж, ер нь урлахыг хичээх хэрэгтэй.

Орчуулгад үгийн оноолт маш чухал. "Археологчид ухалт хийсэн" гэсэн байв. Гэтэл археологчид ухалт хийнэ гэж хэлэхгүй л дээ. “Малталт" л хийнэ гэж хэлнэ. Уг нь "малтаж шинжлэх" гэвэл илүү онох юм байгаа юм. "Аавд худлаа хэлж зүрхийг нь эмтэлсэн шүү дээ" гэсэн орчуулга байх жишээтэй. Англиараа үнэхээр л "зүрх" гэж байна л даа. Гэтэл монгол хүн "зүрх эмтэлнэ" гэж хэлэхгүй "элэг эмтэлнэ" гэж хэлнэ. "Мото спорт бол шийдэмгий байдал шаарддаг спорт" гэж бас л үгчилсэн байна. Энд буруу юм байхгүй. Гэхдзэ "Мотоспорт бол эрэмгий зориг шаарддаг спорт", эсвэл "эрэмгий зоригтны спорт" гэвэл илүү зохимжтой байж.

Бас үгийг хэн хэлж байгааг нь бодолцож өнгө аясыг нь тааруулах хэрэгтэй юм. Нэг орчуулганд: "Хуримын өмнөх үймээн самуунаас" гэсэн байна. Энд хуримын өмнөх "үймээн" ч яахав "үймээн" биз, харин "самуун" гэдэг нь тун эвгүй болгосон байна. Хуримын самуун гэж юу байхав дээ. Үгийн өнгө аяс нь таарсангүй. "Хуримын хөл үймээн" гэвэл дээр юмсанж. Нэг кинонд нэг жаахан бүдүүлэг, тэнэмэл, цыган маягтай эр хэлж байгаа юм: "Эмэгтэйчүүдээ хамгаалах шаардлагатай болсон" гэж байгаа юм. Тэр хэлж байгаа хүн нь яавч “шаардлагатай болсон” гэж хэлэхээргүй хүн л дээ. Ийм үг тэр хүний аманд эвгүй. Энэнийг "эмэгтэйчүүдээ хамгаалах хэрэгтэй болсон" гэсэн бол арай дээр. Үүнд яг уггыг нь дагуулаад "эмэгтэйчүүд" гэхийн оронд "ээж эхнэр хоёроо" гэсэн бол бас болох байж. Бас нэг эмгэн - уг нь хэрэндээ боловсролтой хүн юм - нэг өвчтэй хүүхдийн тухай: "Наад хүүхдийн чинь ханиад бүр үгдэрчихжээ. Одоохон арга хэмжээ авахгүй бол юу болохыг хэн ч мэдэхгүй" гэж байна. Энэ "арга хэмжээ" гэдэг бас л таарсангүй. "Одоохон аргалахгүй бол..." гэсэн бол дээр байж. Нэг хүн хадам ээждээ хэлж байгаа юм: "Найзууд байя л даа, ээж ээ" гэж. Ээждээ хандаад "найзууд байя л даа" гэсэн үг их эвгүй болсон байгаа биз дээ, тийм үү? Уг нь "эвтэй бая л даа, ээж ээ" гэсэн бол болох байж.

"Өчигдөр толгой минь маш их хүчтэй өвдсөн" гэж. Монгол хүн "толгой хүчтэй өвдлөө" гэж хэлэхгүй. "Толгой их өвдсөн гээд" л болоо ... "Өөдөөс чинь буудаж эхлэвэл автоматаар зугатна биз дээ" гэсэн орчуулга тааралдаж байсан. "Өөрийн эрхгуй зугатна биз дээ" гэсэн уг байх л даа.

Ер нь залуучууд монгол хэлээ муу мэддэг байдал ажиглагдаж байна. Утгын алдаа гаргахгүй байхыг хичээх хэрэгтэй. "Хэлний мэдлэгээс гадна ерөнхий мэдлэг хэрэгтэй" гэж үглэдэг байсан.

Би нэг кино редакторлаж байсан чинь: "Аврам Линкольн боолчуудыг устгасан" гэсэн үг дайралдсан. Энэ чинь юу гэсэн үг вэ? гээд би жаахан гайхлаа. Уг нь Линкольн боолчуудыг устгаагүй, боолчлолыг устгасан байх учиртай л даа ... Орчуулсан хүн нь ийм наад захын юм мэдэхгүй байна шүү дээ. Гадаад хэлийг мэднэ гэж бардаж болохгүй.

Орчуулгын онолын талаар жаахан мэдлэгтэй байвал зүгээр юм. Г.Акимын "Орчуулгын санг уудлахад" гэж ном байдаг. Бас орчуулга зүйн мэдлэгтэй болохыг хичээх хэрэгтэй. Ц.Сүхбаатарын бичсэн "Найруулга зүй" гэж жижигхэн ном бий. Их хөөрхөн жишээтэй, ойлгомжтой сайхан ном бий. П.Чойжил гуай ингэж хэлээд: "За юу гэдэгсэн билээ дээ, анхааран сонссонд баярлалаа. Би та нарын цагийг баахан дэмий ярьж үймүүллээ дээ" гэж хэлээд үгээ төгсгөсөн юм аа. Үүний дараа бид мэдэхгүй юмаа асууж П.Чойжил гуай хариулсан юм.

Ерөнхийд нь аваад үзэх юм бол зөвхөн киноны орчуулганд гарч байгаа алдаа биш манай нийт орчуулгын л алдаанууд юм гэдэг нь бэлхнээ ойлгогдоно. Гагцхүү олны нүдэнд илүү өртөж байгаа учраас л илүү содон харагдаж байгаа хэрэг биз ээ.

Үүнтэй холбогдуулан хэлэхэд орчуулагчдын үе үеийн хоорондох багш шавийн барилдлагаа гэх юм уу залгамж чанар зарим нэг талаар алдагджээ. Энэнээс болоод залуу орчуулагчид өмнөх үеийнхээ алдааг ахин дахин давтах явдал гарч байна.

Түүнээс гадна хэлж шүүмжлэх хүн алга. Тийм болохоор орчуулга хийж байгаа зарим хүн шал буруу орчуулж байгаагаа мэдэхгүй "цохиж" явна шүү дээ.

Энэ тухай бодож байтал мөрөөдөхөд мөнгө хэрэггүй гэдэг шиг надад нэг мйм санаа төрлөө. Урьд орчуулагчид Б.Ринчен гуай гэсэн нэг сайхан лавлахтай байсан гэдэг. Ярвигтайхан үг тааралдахад шууд Ринчен гуай руу утасдаад л асуухад дор нь хэлээд өгдөг байжээ. Тэгвэл одоо орчуулагчийн лавлах гэсэн дугаар нээж болох юм шүү дээ. Тийм лавлах бий болгосон хүн бол ёстой ямар ч кино орчуулснаас хавьгүй их мөнгө олох боломж байна гэж санагдах юм аа.

Одоо киноны сайн муу маш олон орчуулга гарч байна. "Тоо чанарт шилждэг” диалектикийн хууль бий. Энэ хууль орчуулгын тухайд ч батлагдах нь дамжигтүй.

Ер нь замбараагүй хавтгайрч ирсэн юм эргээд хумигдаж цэгцтэй болдог жамтай болохоор монгол хэлнийхээ зүй тогтлыг эвдэн хамаа намаагүй ярьж бичдэг энэ явдал яваандаа хумигдаж юм юм эвэндээ орох нь гарцаагүй юм аа. Ажиглаад байхад тийм ч чиг хандлагатай болж байна.

Эх үүсвэр: http://www.khelzasag.mn/

Том Хөлтийн эрэлд...

2009-06-14T12:55:00.017+08:00

Орчуулгын талаарх булангийн бичлэгүүд маань дандаа киноны орчуулгатай холбоотой шүүмжлэлүүд болцон байх шив дээ. За энэ удаа ч гэсэн бас тэгэх нь ээ...

Саяхан SCH телевизээр (ийм нэртэй телевиз байдаг юм байна лээ, тэгээд бас кино гаргадаг юм байна лээ ) Strange Wilderness гэдэг кино харж суув. Байгаль ертөнц, ан амьтдын талаар нэвтрүүлэг хийдэг хэдэн баагийд тохиолддог адал явдлын тухай кино юм л даа.

Киноны гол баатрын хөтөлдөг байгалийн сэдэвтэй нэвтрүүлгийн рейтинг доошлоод эхлэнэ. Унасан рейтингээ дээшлүүлэхийн тулд нэн даруй ямар нэг "амь тариа" хэрэгтэй болно. Тэгтэл нэг сайн санаат хүн Өмнөд Америкийн Андын нуруунд амьдардаг Том Хөлт хэмээх онцгой содон, ховор, учир битүүлэг амьтны агуйн байрлалыг заасан газрын зургийг мань нөхөрт өгнө. Хэрэв энэ газрын зургийн дагуу явж тэр Том Хөлт гээчийг олж зургийг нь дарах эсвэл барьж авч чадах аваас сенсаци дэгдэж, гол баатрын нэвтрүүлгийн рейтинг ч суга өсөх болно. Ингээд мань нөхөр хэдэн баагий дагуулаад Том Хөлтийн эрэлд гарна даа.

Монголоор энэ киноны нэрийг нь юу гэж буулгадаг юм бил ээ байз? "Сонихон байгаль"? "Огтоос мэддэггүй онгон байгаль"? Хм... Хошин киноны нэр байхад нэг л зохимжгүй байгаа биз. Тэгэхээр киноны үйл явдлыг ерөнхийд нь санаж байгаад, бага зэрэг чөлөөт орчуулга хийгээд "Том Хөлтийн эрэлд" гээд нэрлэчихвэл болох байх.

Байзаарай... Юун Том Хөлт вэ? Том - Big, Хөл - Foot. Аанхан, тэгэхээр Bigfoot гэсэн англи үг юм байнашт. Өөрөөр хэлбэл bigfoot гэдэг үгийг киноны орчуулагч маань шууд калькийн аргаар хөрвүүлэн Томхөлт гэж монголчилжээ. Ядаж ингэж орчуулсан нь яамайдаа. Транскрипци хэрэглээд Бигфүүт гээд авчихсан бол яана?

Томхөлт гэж юу вэ? Эсвэл хэн бэ? Дэлхийн зарим бүс нутгийн уул, ой модонд цасан дээр, эсвэл шороон дээр үлдсэн аварга том нүцгэн хөлийн мөр олонтаа таардаг байна. Чухам ямар амьтан эсвэл хүн ийм мөрийг үлдээдэг нь одоо болтол тодорхойгүй. Хойд Америкийн оршин суугчид ийм мөрийн эзнийг bigfoot буюу Томхөлт гэж нэрийддэг. Тэгсэн байна аа, манай Монголд хүртэл ийм том мөр таардаг байна. Баруун аймгуудын уулархаг нутгууд ялангуяа Монгол Алтайд ийм мөр таарч байжээ. Нутгийн иргэд ийм мөр үлдээдэг амьтныг алмас гэж нэрийддэг. Говьд бас таардаг байна, говийнхон болохоор загийн шар эмгэн, хүн гөрөөс гэх мэтээр нэрлэнэ. Мэдээж монголчуудын хувьд алмас гэдэг нэр нь түгээмэл. Тэгэхээр, орчуулагч маань bigfoot гэдэг үгийг алмас гэж орчуулах байжээ дээ.

Томхөлтийн эрэлд үү? Үгүй ээ, Алмасын эрэлд! Орчуулагч хүн мэдлэгтэй байх ёстой гэж би хэлээд байгаа шүү!!!

Жич1: Юмыг яаж мэдэх вэ, орос кино орчуулж суутал чинь снежный человек гээд гараад ирж магад, тэгвэл цасны хүн гэж болохгүй шүү, бас л алмас гэнэ шүү, хө.

Жич2: Алмасын тухай Равжирын Равжир гэдэг хүний "Алмасын эрэлд" гэдэг сонирхолтой ном байдаг. Сонирхсон хүмүүс нь олж уншаарай.

Өөрчлөлт юунаас эхлэх вэ?

2009-05-26T21:32:00.012+08:00

Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж өнгөрлөө. Хүмүүс өөр өөрсдийн сонголтыг хийж, нэг хэсэг нь (түүн дотор миний бие) Энхбаярыг, нөгөө хэсэг нь Элбэгдоржийг дэмжлээ. Сонгууль гэж нэрлэдэг ч үнэндээ бол ширүүхэн уралдаан юм даа. Уралдаан л юм хойно нэг нь түрүүлдэг жамаар Элбэгдорж гэдэг хүн түрүүллээ.

Энд би тэр нь муу, энэ нь сайн гэж ярих гэсэнгүй. Аль аль нэр дэвшигчийн талынхан өөрийн гэсэн үнэнтэй, бас худалтай байсан. Харин дийлэнх хүмүүс Элбэгдорж гэдэг хүнийг ямар шалтгаанаар сонгож, ялуулав аа гэдэг асуултыг сонирхон үзэв ээ. Тэгээд хэвлэл мэдээллийг ажиглалаа (мэдээж Ажиглагч-ийн төвшинд биш шүү :D ) Уншлаа, үзлээ, сонслоо. Эргэцүүллээ. Тэгсэн хүмүүсийн энэ удаагийн сонголтыг Өөрчлөлт гэсэн ганцхан үгээр бүрэн дүүрэн илэрхийлж байгаа юм байна. Хүмүүс чухамдаа Өөрчлөлтийг хүсч энэ сонголтыг хийсэн байна. Өөрчлөлт... Эргэн тойронд, нийгэмд, бас хажууханд чинь, бүр гэр дотор чинь байгаа аливаа болж бүтэхгүй байгаа юмыг өөрчлөхийг хүсч энэ сонголтыг хийжээ. Тийм ээ, хүн саар юмыг сайн юмаар өөрчлөхийг ямагт хүсдэг. Энэ бол байгалиас бидэнд програмчилж өгсөн "үндсэн араншин"-гуудын нэг. Бас энэ араншин хүн төрөлхтний хөгжлийг урагш хөдөлгөх нэг гол мотор болж байдаг. Учир нь өөрчлөлт бол "шинэ"-тэй салшгүй холбоотой. Өөрчлөлтөөр хуучныг халж, шинэ-тэй гэхдээ сайн шинэ-тэй золгохыг хүн хүсдэг. Ийм ч учраас би Элбэгдорж нэр дэвшигчид саналаа өгч дэмжсэн нийгмийн олонхийн өөрөөр хэлбэл массын сонголтыг ойлгож байна. Тэд яг ийм өөрчлөлтийг хүссээн.

Тэгвэл энэ өөрчлөлт маань хаанаас ирдэг юм болоо? Тэнгэрээс бууж ирэх үү, тэргээр зөөгдөж ирэх үү? Би саяхан хүмүүсийн блог хэсч яваад нэг бичиглэлтэй таарсан юм л даа. Яг хаана гэдгээ санадаггүй ээ. Нөгөө зүрхээ сугалж гэрэл хүмүүст гэрэл хайрладаг Данкогийн тухай. Арван жилд уран зохиолын хичээл дээр үздэг билүү үгүй билүү? Бичиглэлд хүмүүс яагаад Данкод сайн байдаг талаар дурдсан байв. Тэгсэн байна аа, Данко маань бусад хүмүүсийг өөрсдийгөө өөрчлөх байдалд хүргэлгүйгээр өмнөөс нь "өөрчлөгдсөн" болохоор тэр гэнэ ээ. Тун гоё хэлж шүү. Учир нь хүмүүс дийлэнхдээ бэртэгчин байдаг. Юу гэсэн үг вэ гэхээр, үр дүн нь тодорхой бус аливаа юман дээр дийлэнх хүмүүс хэзээ ч эхэлж санаачлага гаргадаггүй, эхэлж хийдэггүй, эхэлж хөдөлдөггүй. Тэд өмнөөс нь энэ бүхнийг хийж өгөх хэн нэгнийг хүлээж, анаж байдаг. Зохиолын баатар Данко маань чухам ийм нэгэн байсан учраас тэд түүнд сайн байдаг гэнэ ээ. Түүнчлэн, хэрэв хэн нэгэн гарч ирж, амлалт өгвөл тэд бас л түүнийг хүлээж авахад бэлэн байдаг гэнэ. Үүнээс санаа аван, чухам өөрчлөлтийг хүсч шинэ ерөнхийлөгч сонгосон нэгэнд хандаж хэлэхэд өөрсдөө өөрчлөгдөлгүйгээр хэн нэгэн өмнөөс чинь бүхнийг (эсвэл жаахныг) өөрчлөнө гэж битгий хүлээгээрэй, өөрчлөлтийг өөрөөсөө эхлээрэй, эхлэх гэж хичээгээрэй гэж захих гэсэн юм аа.

Г.Аким: Би ямар Багабанди биш (Ярилцлага)

2009-05-13T13:51:00.016+08:00

Манай энэ удаагийн дугаарт АНУ-ын Сан-Францискод төвтэй ЮНЕСКО-гийн соёрхолтой дэлхийн соёл урлагийн Академийн гишүүн, Утга зохиолын доктор, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн дуун хөрвүүлэгч, Улсын төв номын сангийн захирал Г.Аким уригдлаа. Тэрбээр “Монгол өвөрмөц хэлцийн тайлбар толь”, “Тэнгэрийн нохой”, “Бурхан шашны англи-монгол, монгол англи толь”, “Сэтгэлийн тахилгат уул буюу Хатагины ойллогын арван гурван овоонд өргөсөн арван гурван чулуу” зэрэг олон арван ном, Р.Рупен / Америк/-ийн “XX зууны монголчууд”, “Ч.Чемберс / Англи/-ийн “Чингис хаан”, Г.Маркес /Колумб/-ийн “Зуун жилийн ганцаардал”, ” Ч. Айтмотов /Киргиз/ -ийн “Цаазын тавцан”, “Дээрхийн гэгээнтэн Далай багшийн билиг сургаал” зэрэг олон арван ном хөврүүлж, номд дуртай хүмүүсийн оюуны цангааг тайлсан их эрдэмтэн билээ. Ингээд эрдэмтний яриаг уншигч танаа хүргэе.

-Монгол хүн байхын үнэ дэлхийн мэдээ цэнэ юундаа оршдог вэ?

-Аль ч үндэстэн угсаатан болж төрсөн хүн бүхэн л үнэ цэнэтэй байна шүү дээ. Үнэ цэнэгүй хүн гэж байхгүй. Хүн болж төрнө гэдэг манай бурханы шашны ойлголтоор зүүний үзүүрт шин будаа тогтохтой адил гэж үздэг. Тэгээд хүн болж төрнө гэдэг бол гайхамшиг юм даа.

-Төрж өссөн нутаг ус, аав ээжийнхээ талаар дурсамжаа хуваалцаач?

-Би Дорнод аймгийн Матад суманд Тэмээт гэдэг газар төрсөн. Сумын долоон жилийн дунд сургуульд орсон. 1961 онд дунд сургуулиа төгссөн. Би аавын ганц хүү. Харин эхээсээ бол олуулаа. Аав маань намайг номд дуртай болгосон. Аав минь намайг ном л уншуулж сургасан. Өөрөө бага ангийн багш байлаа. Тэр үед дөнгөж шинэ үсэг рүү шилжиж байсан болохоор ном их ховор байлаа шүү дээ. Би санадаг юм аа. “Зоригт жуулчин” гэдэг ном уншсан юм. Тэр номд хоёр хүүхэд зуныхаа амралтаар аялалд яваад агуйд хорогдож байгаа талаар гардаг юм. Тэр номыг уншиж, номын баатар шиг үргэлж аялж явахсан гэсэн сэтгэгдэл төрж байлаа. Сүүлд аав маань нэг том хүрэн ном авчирч өгөөд унш гэсэн юм. Тэр нь Сталины боть байв. Би ч уншсан. Тэгээд ааваа би энэ номыг сайн ойлгохгүй байна гэж хэлсэн. Тэгсэн хоёр гурван удаа унш. Тэгвэл ойлгодог юмаа гэсэн. Түүгээр аав маань намайг ном унших дадлагатай болгосон. Аав маань намайг ном хурдан уншдаг болгох гэсэн л санаатай байж гэж одоо боддог юм.

-Оюутан ахуй цагаасаа орчуулга хийж эхэлсэн үү?

-1961 онд УБИС-д Орос хэл, утга зохиолын ангид орсон. Гуравдугаар курсээсээ орос хэл жаахан гадарладаг болоод орчуулга оролдож эхэлсэн. Элдэв юм орчуулаад радио, “Залуучуудын үнэн”, “Пионерийн үнэн,” “Хөдөлмөр” сонины газраар гүйдэг болсон. Орчуулсан мэдээллийн маань зарим нь хэвлэгдэнэ. Зарим нь үгүй. Тэгээд шагнал гэж тав арван төгрөг авдаг байлаа. Энэ нь оюутны амьдрал ахуйд хэрэгтэй шүү дээ. Энэ нь орчуулах дадлага суухад ихээхэн тус болсон доо. Харин яг уран зохиолын орчуулга руу оруулсан хүн бол манай Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Амар гуай юм. Тэр хүн л надад өөрийнхөө номыг өгч уран зохиолын орчуулга хэмээх их айлд хөтөлж оруулсан даа. Тэр үед дуртай хүн ном орчуулдаггүй байлаа. Эхлээд туршилтын хоёр гурван хуудас юм орчуулуулахаар өгдөг. Тэр нь болвол орчуулах зөвшөөрлөө ерөнхий редактороос авдаг байлаа. Амар гуай “Ундаассан тэнгэр” гэдэг номыг надад авчирч өгч хэдэн хуудас орчуулуулан шалгаад ерөнхий редактор Содномдаржаа дээр дагуулж орж зөвшөөрөл авч өгөөд орчуулж дууссан хойно нь өөрөө ариутгасан.

-Багшийнхаа талаар дурсамж хуваалцаач?

-Б.Ренчин багшийн номоор л хүмүүжсэн хүн. Тэр их хүнтэй хоёрхон удаа утсаар ярьж, нэг удаа л лекцэнд нь сууж үзсэн. Ренчин багш маань лекцээ их аяархан ярина. Хүмүүс тэр лекцийг нь сонсохын тулд чив чимээгүй суудаг байлаа. Багшийн яриа сонсогдохгүй байхаар нь нэгдүгээр эгнээд хажууд нь ойрхон сууж сонсоно. Би утсаар хоёр үг асуусан юм. За чи утсаа барьж бай гээд л нэгийг нь соёрхол, нөгөөг нь ловон гэж хэлж байсан. Францаар, англиар, оросоор ийм л юм байна гээд л их сүрхий хэлж өгнө. Утсаар ч гэсэн их аяархан ярина. Утсаа чихэндээ нааж байгаад л багшийнхаа яриаг хичээнгүйлэн сонсдог байлаа.

-Танай номын сангийн өмнө босгосон билгүүн номч Б.Ренчин багшийн хөшөө санаанд тань хэр нийцэв?

-Үнэнийг хэлэхэд санаанд хүрээгүй шүү. Угтаа баярын болгох гэж байсан хөшөө. Сэтгэлийн хөдөлгөөн, тэмүүлэл, чадлын хувьд жинхэнэ уран баримал байсан. Хүүхдүүд нь хийнэ гээд оодон дээлтэй өвгөн тавьчихсан л даа. Би эсэргүүцээд яахав.

-Таны амьдралдаа баримталдаг зарчмыг сонирхмоор байна?

-Би амьдралынхаа туршид худлаа хэлээгүй, хулгай хийгээгүй номынхоо мөрийг хөөж ирсэн.

-Төв номын сангаар өдөрт хэчнээн хүн үйлчлүүлдэг вэ?

-Ер нь монголын оюунлиг хүмүүс бүгд л манайхаар үйлчлүүлсэн байх. Өдөрт 400-гаад хүн үйлчлүүлдэг. Сүүлийн үед уншигчдын тоо өсч байгаа.

-Та багш хүн. Тэр дундаа сэтгүүлч шавь олонтой гэж сонссон?

-Тийм ээ. Сэтгүүлч, орчуулагч гээд олон бий. Нэг их шавь нартаа зааж зөвлөөд байдаггүй. Хичээл номоо давтахгүй байгаа оюутныг жаахан өмхий үгээр утдаг /Инээв/. Би “Соёл Эрдэм” дээд сургуульд сэтгүүлчийн ур чадвар зааж байсан.

-Ур чадвар гэснээс өнөөгийн сэтгүүлчдийн ур чадвар, ёс зүйн талаар ямар бодолтой явдаг вэ?

-Хөөрхийлөлтэй л гэж хэлнэ. Төрлөх хэлээ бүрэн гүйцэд мэдэхгүй. Дандаа хүний хар талыг харж явна. Хүний сайн сайхныг олж харахгүй. Харахыг ч хүсдэггүй. Амьдралын сайн сайхныг нь олж харахгүй мууг нь л бичвэл хүн уншдаг гэж ойлгодог юм шиг байгаа юм. Хүнийг доромжилж гомдоосон зүйл эрээчих юм даа. Олигтой эрээчвэл яахав дээ. Хүнийг алдаатай зүйлийг шүүмжилж болно. Гэхдээ хүнийг гүжирдэж болохгүй. Аливаа мэдээллийг сонсоод баримтгүйгээр бичиж болохгүй. Заавал шалгах хэрэгтэй л дээ. Эх сурвалжгүй зүйл их бичиж байна. Ийм хүн сэтгүүлч биш. Монголын сэтгүүл зүй энэ байдлаасаа гарч эрүүлжих байх гэж найдаж байгаа.

-Эдийн засгийн хямрал монголд нүүрлэлээ гэж амтай хүн ярьж байна. Миний бодлоор эдийн засгийн биш, оюуны хямрал нүүрлэлээ гэж боддог. Та үүнтэй санал нийлэх үү?

-Нийлэлгүй яахав. Үнэхээр бодож сэтгэх нь тун охорхон болжээ. Энэ бол оюуны хомсдол юм. Хүний хар талыг хайж байгаа нь оюуны хомсдол шүү дээ. Өнөөдөр тэр хүн монголынхоо төлөө юу хийж бүтээснийг нь ойшоохгүй. Энэ хүнийг өөлчихөөр юу байна вэ гэж л мөшгидөг бололтой дог. Бас шинэ зүйл хийж бүтээж байгаа залуучууддаа урам хайрламаар . Гэтэл тэднийг унагах гэж зүтгэх юм. Мөн хийдгээ хийчихсэн хүний нэр хүндээх гутаах гэсэн оролдлого бас байна. Энэ бол сэтгүүлч хүнд байж боломгүй чанар. Харин тухайн хүн авлигад өртдөг ч юм уу, янз бүрийн буруу зүйл хийвэл зөв шүүмжлэх хэрэгтэй.

-Энэ оюуны хомсдолоос гарах ямар гарц байна?

-Ном уншихгүй байна. Дарга нар нь ч гэсэн ном уншихгүй. Ном уншихгүй бол оюуны хомсдолоос гарахгүй. Би зарим дарга нарын ярьж байгааг сонсохоор заримдаа инээд хүрмээр, ой гутмаар, санагдах юм. Тэр дарга нарын монголоор ярьж байгааг нь сонсохоор чихээ бөглөмөөр болох юм аа.

-Тэгвэл сэтгүүлч хүн ямар байх ёстой юм бэ?

-Сэтгүүлч хүн заавал тийм байх ёстой гэсэн хэмжүүр байхгүй л дээ. Тэр хүн оюуны цараа, бичгийн чадал, хүн чанар л мэднэ шүү дээ. Сэтгүүлч хүн маш хүнлэг байх ёстой. Манайд сэтгүүлч хүн хүнлэг чанараа алдчихаад байна.

-Амьдралынхаа хамгийн сайхан дурсамжаа хуваалцаач?

-Хүний амьдрал тэр чигээрээ дурсамж байдаг. Би сэтгэлийн хөдөлгөөн ихтэй л дээ. Гэхдээ аливаа зүйлд оюуныхаа үүднээс хандахгүй зөвхөн сэтгэлийн хөдөлгөөнд баригдвал хэцүү л дээ. Яахав зарим юманд баярлаж, гуньж, гутаж л байдаг. Баярласнаа, гуниснаа амархан мартдаг хүн дээ.

-Таны ханийг бас эрдмийн хүн гэдэг. Гэр бүлийнхээ талаар сонирхуулаач?

-Тийм ээ. Бид хоёр Багшийн дээд сургууль хамт төгссөн. Нэгдүгээр сургуульд орос хэлний багш хийж байгаад тэтгэвэртээ гарсан. Гайгүй сайн багш байсан. Хоёулаа оюутан байхдаа гэр бүл болоод гурван хүүтэй болсон. Миний хань чинь дархан бэр байхгүй юу. Гурван хүү түрүүлсэн эх хүнийг монголчууд дархан бэр гэдэг шүү дээ. Дундах хүүгээ бид хоёр хүний гарт үрэгдүүлсэн. Хүний амьдралд зовлон жаргал хосолдог. Бидэнд ч гэсэн жаргал зовлон ээжилж л байсан. Хань минь надад их нэмэр болдог. Бурхан надад тэр сайн хүнийг л заяасан. Би гэдэг амьтан хоол хийдэггүй, гэр шүүрддэггүй, юм угаадаггүй. Дэлгүүр явдаггүй. Миний хөгшин энэ бүхнийг л хорин хэдтэйгээсээ өдийг хүртэл энэ бүх ажлыг зохицуулдаг даа. Одоо бид таван ачтай. Тэднийгээ гадаад хэл сураад жаахан юм оролдох болов уу гэж найдаж суугаа. Манайх хоёрхон өрөө байртай. Тэндээ дөчин жил сууж байна даа.

-Үр хүүхдүүдээс тань орчуулга хийдэг хүн бий юу?

-Бий бий. Том хүү маань ТМ телевизэд орчуулагч хийдэг. Нөгөө хүү маань зураач. Гэхдээ одоогоор энэ ажлаа хийхгүй барилга бариулна гэж явж байгаа/инээв/.

-Ардын уран зохиолч Т.Галсан гуай УИХ-ын гишүүдийн үгийн “бөөс”-ийг түүмээр байна гэж байна лээ?

-Тэр үнэн байх аа. Манай Т.Галсан түүнэ биз дээ /Инээв/.

-Орчуулгын залуу эрдэмтэд яагаад орон уран бүтээл хийхгүй байна вэ?

-Орчуулгын залуу үе гэж бараг алга. Орчуулгын онол сонирхож байгаа хүн ч алга. Зарим нь цээжний бангаар элэг эмтэрмээр зүйл хийх юм аа. Би дэлхийд алдартай зохиолчдын номын орчуулгыг заримдаа хардаг. Тэгэхэд үнэхээр хачин зүйл хийсэн байх юм байна. Редактор ч үгүй ном байх юм. Энэ нь манай Ренчин багшийн хэлснээр цаад зохиолчийнхоо махыг идэж байна шүү дээ. Нөгөө талаас монгол хэл, уншигчийнхаа махыг идэж байгаа хэрэг. Монгол хэлээ, уншигчаа хүндэтгэх гэдгийг огт мэдэхгүй юм. Монгол хэлний гол найруулга зүй, монголоороо найруулах ёс гэдгийг ерөөсөө мэдэхгүй. Хэдэн үг цээжлээд болчихдог юм шиг санаж байгаа юм. Иймэрхүү орчуулга зөндөө гарч байна.

-”Өөрийгөө олох” гэж юу вэ. Таны хувьд хэзээ өөрийгөө олсон бэ?

-Би эхээс гарахдаа л өөрийгөө олсон гэж боддог. Харин юм хийж сэтгүүл зүй, орчуулга руу орсноос өөрийгөө олсон гэх юм бол 1960-1970 аад он юм даа.

-Монголын залуусын ихэнх нь харийн орныг зорьж байна. Ид сайхан хийж бүтээдэг залуу насаа харийн оронд үдэж байгаад би их харамсдаг. Таны хувьд энэ талаар ямар бодолтой явдаг вэ?

-Эдийн засагтай л салшгүй холбоотой. Эх оронд нь боломжийн цалинтай ажил олддог бол юу гэж харийн орныг зорих вэ дээ. Гадагшаа явахаас өөр аргагүй болоод л явж байгаа. Үнэндээ би тэр залуусыг буруутгаж чаддаггүй. Өчнөөн баялагтай байж хоёр сая гаруйхан хүн амаа тэжээж чадахгүй төр засгийг яалтай билээ. Юу л бол юу манайд байна шүү дээ. Гэтэл сайхан залуучуудаа харийн оронд явуулчихаад оронд нь хятадаас ажиллах хүч гуйж байгаад харамсдаг. Гэхдээ тэр залуучууд хэзээ нэгэн цагт Монголдоо эргэж ирэх байх аа. Гэвч энд ирээд ажил олдохгүй дахиад буцахаас гэж байгаа залуучууд зөндөө л байна шүү дээ.

-Хямраад байгаа нь төр засагтай холбоотой юу?

-Дэндүү үрэлгэн байна. Өнгөрсөн хоёр сонгуульд байдаг мөнгөө зарсан. Монголчууд маань нам гэж хоёр тиймээ болох юм. Манайхан хүнээ биш намаа сонгоод байх юм аа. Бид хамгийн ухаантай хүнээ төр засгийнхаа удирдлагаар сонгох хэрэгтэй. Юу ч хийж чадахгүй, нүдээ цавчаад л суудаг гишүүд зөндөө л байна шүү дээ. Монголчууд минь жаахан ухаараасай. Нам юу ч биш шүү дээ. Монгол түмэн байх ёстой. Нам тарахдаа тардаг. Жишээ нь Гүндалайгийн нам гэхэд л хэд тарж хэд нийлэв. Харин ард түмэн тарах ёсгүй. Монголын эрх ашиг байх ёстой.

-Сүүлийн хормыг танд асуултгүй үлдээе?

-Би ямар сүрхий сургаал айлддаг Н.Багабанди биш /Инээв/. Ер нь монголчууд оюуныг дээдлэх хэрэгтэй. Монголд барилдсан зодолдсон улсууд л мандах юм. Оюунаар ажиллаж байгаа хүн эрхмүүдийн хараанд өртөхгүй юм. Барилдаад зодолдоод Монгол Улс хөгжихгүй л дээ. Оюунтай хүн Монгол Улсыг хөгжүүлнэ. Монголын нууц товчоонд оюунтай төрсөн Өүлэн гэж гардаг. Тэр зүгээр нэг хэлсэн үг биш. Ухаантай хүн л төрийг авч явна санааг байгаа юм. Тухайлбал Чингисийн есөн өрлөг дандаа ухаантай хүмүүс. Тэд Чингисийн хамаатан садан биш шүү дээ. Ухаантай хүнээ дээдэлж байж манай улс дэлхийн тайзнаа гарч ирнэ. Тэднийхээ үгий сонсох хэрэгтэй. Хүн болнон ухаантай байж чадахгүй байна. Төр засаг юуны тулд байгаа билээ. Оюуныг номыг дээдлөх нь чухал. Би монгол хүн гэсэн омогшил бахархалыг хүүхдэд эцэг эх, багш, боловсролын тогтолцоо нь бүрэн суулгаж өгөх хэрэгтэй.

"Өнөөдрийн Монгол"

Эх үүсвэр: http://soninmedee.blog.banjig.net

Жич: "Сүүлийн хормыг танд үлдээе" гэхээр ямар сонсогдож байна даа? Ялын тогтоол гүйцэтгүүлэх гэж буй мэт санагдаж магад шүү. Буруу ярьж зөв ойлгоно оо гэж... :)

Одоогийн хямралыг капитализм тэсэх бол уу?

2009-05-03T08:46:00.007+08:00

Одоогийн хямралыг капитализм тэсэх бол уу, эсвэл Өрнөдөд нийгмийн донсолгоо гарч, дэлхий нийтээр "зүүний" болох юм бол уу? гэж АНУ-ын мэргэд маргаж байна.

Ашгийг хувиарлах уриагаар ялсан АНУ-ын Ерөнхийлөгч Барак Обамаг шүүмжлэгчид "социалист этгээд" гэхээс өөрөөр нэрлэхгүй байна. Зах зээлд төр оролцохгүй байх санаа мөхөв гэж Францын Ерөнхийлөгч Николя Саркози мэдэгджээ.

Зах зээлийн эдийн засагт төрөөс эрс оролцох, хувийн банк, компаниудыг улсын болгох хандлага идэвхжсэн нөхцөлд энэ сэдвийг Колумбийн их сургуулийн дэргэдэх капитализм, нийгмийн төвд саяхан болсон жил дутмын бага хурал дээр зонхилон хэлэлцжээ. Энэ бага хуралд нэрд гарсан хөрөнгө оруулагч Жорж Сорос, эдийн засгийн салбар дахь нобелийн шагналтнуудаас аваад Барак Обамагийн хямралтай тэмцэх ерөнхий зөвлөх Пол Волкер хүртэл нэртэй санхүүч, эдийн засагч, шинжээчид цугларчээ.

"Энэ хямрал капитализмын хувьд сорилт болов. Капитализм хямравч тэсч гарна. Гэхдээ санхүүгийн системийг зарим талаар хянаж үзэх шаардлагатайд би итгэдэг. Санхүүгийн систем урьдын либерал байдлаараа сэргэхэд би итгэж байдаг" гэж Волкер зоог барих үед мэдэгджээ.

Уулзалт хаалттай болов. АНУ-ын фондын зах зээлийн хувьцаа долоо хоногийн турш буурсан ч зарим оронд аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн буурах хурд бүр их байна гэсэн мэдээгээр Волкер тэнд цугларагсдыг тайвшруулав.

Иракт зориулсан "Хүнсний хариуд нефть" гэсэн НҮБ-ын хөтөлбөрийг тойрсон авлигалыг илчилсэн дуулианаар нэрд гарсан Волкер "даварсан капитализмын" үе АНУ-ын том компаниудын сүйрлийн хамт өнгөрөв гэж тэмдэглэжээ. Обамагийн зөвлөх шинэ капитализмыг "илүү зохицуулалттай, хяналттай" болно гэж үзэж байна.

Нэрд гарсан хөрөнгө оруулагч, биржид дам үсэргэгч Сорос ч либерал капитализмд урам хугарчээ. "Зах зээлийн фундаментализм, зах зээл өөрийгөө засч чадна гэдэгт итгэх итгэл дэлхий нийтийн зах зээл зохицуулалтаа алдахад хүргэв... Lehman Brothers /хөрөнгө оруулалтын банк/ дампуурсан нь санхүүгийн системийн нуралт болов. Санхүүгийн системийг амьдралыг тэтгэх хиймэл аппаратад залгасан, одоо ч тэндээ байна. 2008 оны есдүгээр сарын 15-ны өдөр / Lehman Brothers банк дампуурсан өдөр/ эдийн засаг буурахын эхлэл болсон. Тэгэхдээ ёроолдоо хэзээ хүрэх нь огт мэдэгдэхгүй байна" гэж Сорос оройн зоогийн үед ярьжээ.

Тэрбумтаны бодлоор, одоо дэлхийн санхүүгийн системд болж байгаа үйл явдлыг цаг хэмжээ, нийгмийн уршгийн хувьд ЗСБНХУ-ын бутралттай жишмээр аж.

"Санхүүгийн энэ хямрал миний нүдээр харсан зөвлөлтийн системийн нуралтыг олон талаар санагдуулж байна. Юу болж байгааг тэр үед ч, одоо ч хүмүүс ойлгосонгүй" гэж Сорос хэллээ.

Шинжээчид гэм буруутныг эрж, нэг хэсэг нь Цагаан ордон, нөгөөдүүл нь Сангийн яам, бас зарим нь "зэрлэг байдлаар зээл олгосон" банкууд буруутай гэж байхад нь өөр хэсэг шинжээч "хөнжлийнхөө хэрээр хөл жийлгүй" ухаан бодолгүй аж төрж байсан ард түмнийг буруутай гэв. Хамгийн шудрага нь цаашид яахаа мэдэхгүй байна гэж Волкер хэллээ.

Эх үүсвэр: http://www.tvmedee.mn

Future Simple Tense (Энгийн Ирээдүй Цаг)

2009-04-26T14:34:00.000+08:00

Future Simple Tense буюу Энгийн Ирээдүй Цагийг дараах тохиолдлуудад ихэвчлэн хэрэглэдэг гэж байгаа. Үүнд:

яг тухайн мөчид (яг ярьж байх тэр агшинд) шийдвэр гаргахдаа,
өөрийн бодол/итгэл үнэмшил/төсөөлөл гэх мэтэд тулгуурласны үндсэн дээр think/believe/expect ... гэх мэт үйл үгүүд, be sure/be afraid гэх мэт хэллэгүүд, probably/certainly/perhaps гэх мэт дайвар үгүүдийг ашиглан ирээдүйд болох эсвэл болж магадгүй явдлын талаар прогноз буюу таамаг хийхдээ,
амлалт өгөх/сүрдүүлэх/анхааруулах/гуйх(хүсэх)/найдах/санал болгох зэрэгт,
бидний хүсэл зоригоос үл шалтгаалан ирээдүйд зайлшгүй болох ёстой үйл явдал, ситуацийг дурдахдаа

энэ цагийг ашигладаг. Зарим нэг жишээ дурдъя. Энд тод улаанаар бичигдсэн үгнүүд бол Future Simple tense-ээр хувирсан үйл үгнүүд юм аа.

Oh, it's late! I will take a taxi. - Өө, орой болчихсон байна! Би такси барьчихъя.

/Тухайн мөчид гаргаж буй шийдвэр./

I believe we will meet other intelligent species someday. - Бид хэзээ нэгэн цагт өөр ертөнцийн оюун ухаантнуудтай уулзана гэдэгт би итгэдэг.

/Ирээдүйд болж магадгүй явдлын талаар өөрийн прогнозыг хийж байна./

Stop talking or I will send you out of the class. - Хичээл дээр дахиж ярьвал чамайг ангиас хөөж гаргана шүү.

/Анхааруулж байна./

My younger sister will be 20 next May. - Миний эмэгтэй дүү 5 сард 20 нас хүрнэ.

/Хүн нэг насаар хөгшрөхийг хэн ч хянаж чадахгүй. Зайлшгүй л болох явдал./

Future Simple Tense-тэй хамт tomorrow, the day after tomorrow, next week/month/year/summer/..., tonight, soon, in a week/month/year/... гэх мэт цаг заасан үгнүүд байнга хэрэглэгддэг байна.

Холливуудын хамгийн амжилт муутай кинонууд: Dune (1984)

2009-04-20T07:11:00.002+08:00

Америкийн нэртэй зөгнөлт зохиолч Фрэнк Хэрбертийн 1965 онд бичсэн "Dune" ("Элсэн ертөнц") хэмээх алдартай романы кино-хувилбар нь даруй 20 орчим жил "дуншиж" байж дэлгэцэнд гарчээ. Кинонд, сансрын хаа нэгтээ орших Арракис хэмээх элсэнд хучигдсан гаригийг эзэгнэгч Атрейдисын гэр бүлийн төлөөлөгч Пол Атрейдисын түүхийг өгүүлдэг.

Уг нь киноны зохиолыг эхлээд Дэвид Лин бичсэн боловч 1973 онд киноны продюсер Артур П. Жэкобс гэнэт таалал төгссөний улмаас тухайн хувилбар буцаагдсан байна. Шинээр томилогдсон найруулагч нь өөрийн "7 самуурай" хэмээн нэрийдсэн багтай хамт ажиллахыг хүсчээ. Энэ багт нь Орсон Уэлс, Сальвадор Дали, Хэрв Вилличейз гэх мэт алдартнууд байлаа. Гэвч бас л бүтэлгүйтэв. Дараа нь, 1979 онд Ридли Скотт хэсэг зуур найруулагчийн үүргийг гүйцэтгэж байжээ. Гэвч энэ үед түүний ах нь нас барж, бас Ридли Скотт өөрөө амьдралынхаа 2 жил 6 сарыг "Элсэн ертөнц" дээр өнгөрөөх нь утгагүй юм байна гэдгийг ойлгож, "Blade Runner" ("Ирэн дээгүүр гүйгч") киног найруулахаар төслийг орхив. Ингээд алдарт "The Elephant Man" ("Эрэмдэг нүүрт") киноны найруулагч Дэвид Линч төсөлд орж иржээ. Гэхдээ тэрээр Фрэнк Хербертийн романыг хэзээ ч уншиж байгаагүй нэгэн байв. Магадгүй энэ нь киноны чанарт нөлөөлсөн байх. 1984 онд арай гэж нэг дэлгэцэнд гарсан кино уран зөгнөл сонирхогчдын урмыг тэр чигт нь хугалжээ. Хоёр цаг гаруй үргэлжлэх ойлгомжгүй, цус нөжөөр дүүрэн кадрууд уг киног Холливуудын хамгийн амжилт муутай кинонуудын нэг болгоход хангалттай байсан гэнэ. Киног хийхэд 45 сая ам. доллар зарцуулсан бол олсон орлого нь дөнгөж 29 сая болжээ.
Жич: Би энэ киног дээр үед нэг удаа үзэж байсан. Ямартаа ч гэсэн гол дүрийн баатар Пол Атрейдис ялагдал, ялалтын аль алиныг амсч явсаар зорилгодоо хүрч Арракис гаригийн эзэн хаан болсноор кино дуусна.
Номыг нь уншаагүй болоод ч тэр үү нэг их сайн ойлгоогүй эсвэл таалагдаагүй ч билүү санагдаж байна. 2000 онд америкийн Sci-Fi суваг уг киноны шинэ хувилбарыг телевизийн цуврал кино хэлбэрээр хийснийг бас үзэж байсан юм байна. Эхнээс нь авахуулаад үзсэн болохоор харин гайгүй санагдсан шүү.

Aurora - Орара эсвэл Аврора?

2009-04-02T21:44:00.002+08:00

ТМ телевизээр Babylon A.D. (Манай эриний Бабилон) гэдэг зөгнөлт кино гарч байна. Уин Дизель тоглосон юм байна. Киноны орчуулгаас ганцхан зүйлийг дурдах гэсэн юм. Гол дүрийн зөнч охиныг Орара гэж дууддаг юм байна. Би гайхаад ямар сонин нэртэй цус вэ гэж бодож байлаа. Тэгснээ гэнэт бодлоо. Энэ зөнч охины нэрийг Aurora гэснийг монгол орчуулагч Орара хэмээн хөрвүүлжээ гэж...

Орчуулагч шууд сонсч байгаад буулгасан болохоор Орара гэж сонссоноо тэр чигээр нь авчихсан бололтой дог. Уг нь бол Aurora гэсэн нэр л дээ. Aurora (Аврора) бол үүрийн туяа гэсэн утгатай латин үг шиг санагдаж байна. Эртний ромын итгэл үнэмшилээр бол Үүрийн туяаны охин тэнгэрийг Аврора гэж нэрлэдэг байсан. Орчуулагч маань энэ мэтийг мэдэж байсансан бол Орара гэсэн сонин нэрийг гаргаж ирэхгүй л байх байсан даа. Ядаж Аурора гэхгүй дээ.

(Хэдэн мөчийн дараа...)

Дээрх хэдэн мөрийг бичсэний дараа орж ирсэн бодлоо одоо бичиж байна. Сая бичсэнээ үгүйсгэсэн мэт ч санагдаж магадгүй шүү. Гадаад оноосон нэрийг яг яаж орчуулах талаар орчуулгын онолд янз бүрийн юмнууд хэлсэн байдаг л даа. Монголчуудын хувьд анхнаасаа гадаад үгийг орос дуудлагаас нь буулгаж ирсэн болохоор би хувьдаа бас энэ талыг барьдаг хүн. Ж.нь Julius Caeser гэсэн нэрийг оросууд Юлий Цезарь гэж авдаг, монгол хэлэнд бас тэгж авч ирсэн. Сүүлийн үед харин орос хэлийг "алгасч" шууд англи хэлтэй "золгосон" шинэ цагийн орчуулагчид маань шууд Жулиус Сийзар гэх маягаар хөрвүүлэх хандлагатай юм билээ. Энэ буруу юу, зөв үү? Хм... Үнэнийг хэлэхэд мэдэхгүй байна. Та юу гэж бодож байна?

Present Perfect Continuous Tense (Үргэлжилсэн Төгс Одоо Цаг)

2009-03-28T07:01:00.000+08:00

Present Perfect Continuous Tense буюу Үргэлжилсэн Төгс Одоо Цагийг дараах тохиолдлуудад ихэвчлэн хэрэглэдэг гэж байгаа. Үүнд:

өнгөрсөн үед эхлээд одоог хүртэл үргэлжилсэн эсвэл үргэлжилж буй үйл явдлыг дурдахдаа, уг үйл явдлын үргэлжилсэн эсвэл үргэлжилж буй хугацааг нь онцлох зорилгоор хэрэглэнэ;
өнгөрсөн үед эхлэж хэсэг хугацаанд үргэлжлээд мөн өнгөрсөн үед дууссан тэгээд үр дүн нь одоо нүдэн дээр ил байгаа үйл явдлыг илэрхийлэхэд хэрэглэнэ;
болсон үйл явдалд бухимдсан, дургүйцсэн, залхсан байдал зэргийг илэрхийлэхэд хэрэглэнэ;
өнгөрсөн үед давтагддаг байсан тэгээд одоог хүртэл үргэлжлэн давтагдсан үйл явдлыг илэрхийлэхэд хэрэглэгдэнэ.

Зарим нэг жишээ:

I have been reading that book all month. - Би энэ номыг бүтэн сарын турш уншиж байна.

(Сүүлийн нэг бүтэн сарын турш үргэлжилсэн үйлдэл.)

He is dirty because he has been playing footbal. - Тэр хөл бөмбөг тоглож байсан учраас хувцас нь заваартжээ.

(Өнгөрсөнд хэсэг үргэлжилсэн үйл явдал, үр дүн нь одоо нүдэн дээр ил байна.)

Who has been using my pencil? - Хэн миний үзгээр бичиж байсан бэ?

(Болсон үйл явдалд дургүйцлээ илэрхийлж байна.)

We have learned to dance because we have been practising every day. - Бид өдөр бүр давтаж байсан учраас бүжиглэж сурлаа.

(Өнгөрсөн үеэс одоо хүртэл үргэлжлэн давтагдсан үйл явдал.)

Present Perfect Continuous Tense-тэй хамт for, since, how long, all day/morning/week/month/..., lately, recently гэх мэт цаг заасан үгнүүд байнга хэрэглэгддэг байна.

Санамж: live, work, teach, feel гэсэн үйл үгүүд дээр Present Perfect Simple ба Present Perfect Continuous цагууд ижил утгатай болдог байна.

Present Perfect Simple Tense (Энгийн Төгс Одоо Цаг)

2009-03-27T18:37:00.000+08:00

Present Perfect Simple Tense буюу Энгийн Төгс Одоо Цагийг дараах тохиолдлуудад ихэвчлэн хэрэглэдэг гэж байгаа. Үүнд:

өнгөрсөн үеийн тодорхой бус цаг мөчид болсон үйл явдлыг дурдахдаа, ийм үйл явдал болсон юм шүү гэдгийг нь онцлох зорилгоор хэрэглэнэ. Үйл явдал яг хэзээ болсон бэ гэдэг нь мэдэгдэхгүй эсвэл онц биш;
өнгөрсөнд эхлээд одоо үеийг хүртэл үргэлжилсэн, тэгээд цаашид ч үргэлжилж болох үйл явдал, төлөв байдлыг зэргийг илэрхийлэхдээ (be, have, like, know г.м. төлөв заасан үйл үгэн дээр ихэвчлэн) хэрэглэнэ;
дөнгөж саяхан дууссан бөгөөд үр дүн нь одоо нүдэн дээр ил байгаа тийм үйл явдлыг илэрхийлэхдээ хэрэглэнэ;
хэн нэгэнд эсвэл ямар нэгэн юманд гарсан өөрчлөлт, мөн хэн нэгний олж мэдэж авсан туршлага мэдлэгийг илэрхийлэхдээ хэрэглэнэ.

Зарим нэг жишээ:

I have already seen this movie. - Би энэ киног аль хэдийн үзчихсэн.

(Яг хэзээ гэдэг нь чухал биш харин киног үзчихсэн гэдгийг онцолж байна.)

He has been a translator for 5 years. - Тэр 5 жилийн турш орчуулагч хийж байна.

(Өнгөрсөнд эхлээд одоо хүртэл үргэлжилсэн, цаашид ч үргэлжилж болох төлөв байдал)

We have just finished our homework. - Бид гэрийн даалгавраа дөнгөж хийгээд дуусгачихлаа.

(Саяхан дууссан үйл явдал, үр дүн нь нүдэн дээр ил байгаа.)

She has dyed her hair pink. - Тэр үсээ ягаанаар будчихсан байна.

(Хэн нэгний гадаад төрхөнд гарсан өөрчлөлт.)

Present Perfect Simple Tense-тэй хамт for, since, already, just, ever, never, so far, today, this week/month/..., how long, lately, recently, still, yet гэх мэт цаг заасан үгнүүд байнга хэрэглэгддэг байна.

Present Continuous Tense (Үргэлжилсэн Энгийн Одоо Цаг)

2009-03-27T10:17:00.001+08:00

Present Continuous Tense буюу Үргэлжилсэн Энгийн Одоо Цагийг дараах тохиолдлуудад ихэвчлэн хэрэглэдэг гэж байгаа. Үүнд:

яг одоо тухайн мөчид болж байгаа үйл явдлыг дурдахдаа,
яг одоо биш ч гэсэн сүүлийн үед (ойрын үед) өрнөж буй үйл явдлыг дурдахдаа,
ойрын ирээдүйд (маргааш, нөгөөдөр ч юм уу эсвэл хэдхэн цагийн/өдрийн дараа) болж өнгөрөх үйл явдал, мөн болгохоор төлөвлөсөн, тохиролцсон (тиймээс хэзээ, хаана гэдэг нь тодорхой) үйл явдал зэргийг дурдахдаа,
сүүлийн үед, өнөө үед, орчин үед эргэн тойронд өрнөж, өөрчлөгдөж буй нөхцөл байдал, тулгамдаж буй асуудал гэх мэтийг дурдахдаа,
байнга болж байдаг юм, давтагдаж байдаг үйлдэл гэх мэтэд дургүйлхэж, бухимдаж, залхаж байгаагаа илэрхийлэхдээ (always гэсэн дайвар үгийг хамтаар)

энэ цагийг ашигладаг. Зарим нэг жишээ:

She is watching TV now. - Тэр (эмэгтэй) яг одоо зурагт үзэж байна.

(Яг тухайн мөчид болж байгаа үйл явдал.)

He is working hard these days. - Тэр (эрэгтэй) сүүлийн үед их шаргуу ажиллаж байгаа.

(Сүүлийн үед болж байгаа үйл явдал.)

I am leaving for Japan at 12:00 am this Saturday. - Энэ хагас сайны шөнө дунд би Япон явлаа.

(Ойрын ирээдүйд болохоор төлөвлөгдсөн үйл явдал.)

More and more forests are disappearing because of fires. - Түймрээс болж улам их ой мод устан үгүй болж байна.

(Сүүлийн үед өрнөж/тохиолдож байгаа тулгамдсан асуудал.)

You are always forgetting to pay the bills. - Та төлбөрөө хийхээ дандаа мартаж байх юм аа.

(Дургүйцсэн буюу залхсан байдлаа илэрхийлж байна.)

Present Continuous Tense-тэй хамт now, at the moment, at present, these days, nowadays, still, always, today, tonight, this afternoon/Monday/Tuesday/... гэх мэт цаг заасан үгнүүд байнга хэрэглэгддэг байна.

Present Simple Tense (Энгийн Одоо Цаг)

2009-03-26T11:24:00.000+08:00

Present Simple Tense буюу Энгийн Одоо Цагийг дараах тохиолдлуудад ихэвчлэн хэрэглэдэг гэж байгаа. Үүнд:

тухайн мөчид, тухайн цаг үед хүчин төгөлдөр (үнэн) байгаа гэж үзсэн ямар нэгэн баримт/факт/төлөв байдал зэргийг дурдахдаа,
байгаль ертөнцийн хууль, юмс үзэгдэл, процесс гэх мэтийг дурдахдаа,
өдөр тутмын үйл явдал, зуршил, хэвшил гэх мэтийг дурдахдаа,
цагийн хуваарь, ойрын ирээдүйд болох үйл ажиллагааны хөтөлбөр гэх мэтийг дурдахдаа,
спортын тэмцээнийг тайлбарлахдаа (commentaries); ямар нэгэн кино/жүжиг/ном гэх мэтийн тойм, шүүмж зэргийг хийхдээ (review); ямар нэгэн түүх, зохиол гэх мэтийг хүүрнэн өгүүлэхдээ (narration),
хэн нэгний ямар нэг юманд дуртай/сонирхолтой/таалдаг (like) эсвэл дургүй /сонирхолгүй/таалдаггүй (dislike) байдлыг илэрхийлэхдээ

энэ цагийг ашигладаг. Зарим нэг жишээ дурдъя. Энд тод улаанаар бичигдсэн үгнүүд бол Present Simple tense-ээр хувирсан үйл үгнүүд юм аа.

John works at a hotel. - Жон зочид буудалд ажилладаг.

/Жоны талаарх яг одоо үеийн мэдээлэл буюу баримтыг дурдаж байна./

The Earth rotates around the Sun. - Дэлхий Нарыг тойрон эргэдэг.

/Байгалийн хууль-үзэгдлийг дурдаж байна./

I usually go to cinema at the weekends. - Би амралтын өдрүүдээр ихэвчлэн кино театрт сүүдэр ший үздэг.

/Байнга үйлдэж хэвшсэн зүйлийг дурдаж байна./

The plane to Beijing takes off at 6:00 pm. - Бээжингийн онгоц 18:00 цагт хөөрнө.

/Онгоцны нислэгийн цагийн хуваарийг дурдаж байна. Онгоц ганц удаа энэ цагт нисч байгаа юм биш. Онгоц байнга энэ цагт хөөрдөг./

Michael Jordan steals the ball from Karl Malone and passes it to Steve Kerr. - Майкл Жордан Карл Мэлоуны бөмбөгийг тасалж Стив Керт дамжууллаа...

/Сагсан бөмбөгийн тэмцээний тайлбар./

Tom Hanks acts superbly in the film. - Том Хэнкс уг кинонд ёстой янзтай тоглосон.

/Киноны тойм-шүүмж/

And Master Yoda says "May the Force be with you!"... - Тэгээд Иода багш "Чамайг Хүч ивээх болтугай" гэж хэлэв...

/Зохиолын хэсгээс хүүрнэн өгүүлж байна./

I love my country; it's the best place in the world. - Би эх орондоо хайртай, миний эх орон бол хорвоогийн хамгийн сайхан газар.

/Би өөрийн эх орноо гэсэн сэтгэлээ, эх орноо хайрлан хүндлэх чин бодлоо илэрхийлж байна./

Present Simple Tense-тэй хамт always, usually, sometimes, rarely, never, every day/week/month/year/..., on Mondays/Tuesdays/..., in the morning/afternoon/..., at night/the weekend/... гэх мэт цаг заасан үгнүүд байнга хэрэглэгддэг байна.

Англи хэлний Үйл Үгийн Цагууд (Verb Tenses)

2009-03-19T13:19:00.000+08:00

Аливаа хэл дээрх ямар нэг өгүүлбэр хамгийн энгийн хэлбэрээрээ үйлдэл (action), үйлдлийн эзэн (subject), үйлдэлд хамааралтай объект (object) гэсэн гурван элементээс тогтсон байдаг. Тэгвэл, үйлдлийн эзэн нь үйлдэлд хамааралтай объект дээр дурдсан үйлдлийг өнгөрсөн-одоо-ирээдүйн хэдийд нь хийсэн эсвэл хийж байгаа эсвэл хийх вэ гэдгийг илэрхийлдэг хэл зүйн дүрмийг Үйл үгийн цагууд буюу Verb Tenses гэнэ.

Англи хэлэнд дараах Үйл үгийн цагууд хэрэглэгддэг:

Present Simple
Present Continuous
Present Perfect Simple
Present Perfect Continuous
Past Simple
Past Continuous
Past Perfect Simple
Past Perfect Continuous
Future Simple
Future Continuous
Future Perfect Simple
Future Perfect Continuous

Эдгээр нь бүгд хэрэглэх нөхцөл, тохиолдлоороо нэг нэгээсээ ялгагдаж байдаг. Ямар Үйл үгийн цагийг яг хэдийд хэрэглэх вэ гэдэг сонголтыг хийх явдал англи хэл сурч буй хүний толгойг эргүүлж, нерв бардаг олон балай юмны нэг билээ.

Монгол хүүхнүүд хужаа нартай явалдаад л...

2009-03-17T21:04:00.000+08:00

Хүмүүс хаа сайгүй л энэ талаар бухимдан ярьцгаах болжээ. Гэхдээ...

Энд ер нь бухимдаад л, гайхаад л, үзэн ядаад байх юм юу байгаан гэж бодож үзэв үү, та? Тэр хүн эрхээ л эдэлж байна шүү дээ, тийм биш гэж үү? Танд сануулж хэлэхэд, бид чинь хүн бусдын эрх чөлөөнд л халдаагүй бол хүссэнээ л хийдэг ардчилсан нийгэмд амьдарч байгаа шүү дээ хө. Тэр хүүхнүүд хужаатайгаа явалдана уу, хурлийзтайгаа явалдана уу ер нь ямар падлий байна аа? Дахиад сануулъя, бид чинь чөлөөт ардчилсан нийгэмд амьдарч байгаа. Хүн алж, хулгай хийгээгүй л бол хүссэнээ хийж болдог нийгэм. Одоо энэ мораль энэ тэр ярьж, монгол хүний цэвэр ичимтгий зан, цус бохирдох аюул, үндэсний аюулгүй байдал энэ тэр гэсэн улиг болсон хуучин нийгмийн яриануудаа үлдэн хөөвөл таарна. Тэртээ тэргүй монголын хилээс "саахалтын" зайтай Эрээнд 200 гаруй монгол бүсгүй хужаа нарын хүслийг мөнгөөр хангаад л сайхан л амьдарч байна шүү дээ. Бид энд Их Монгол Улс 800 жил, эзэн Чингис, аугаа их түүх, хамгийн их оюуны потенциалтай үндэстэн, дэлхийн талыг эзэлж явсан энэ тэр гээд л худлаа өөрсдийгөө хөөргөөд л мангартаж явахад тэр 200 хүүхэн монголын нэр төрийг өндөрт өргөөд, хужаа нарт жаргал эдлүүлээд сексийн аян дайнд мордсон байна. Харин ч бахархах хэрэгтэй. Монгол аль хэдийн Тайландын замаар орсон. Ура өө биш ээ Хурай Хурай Тайланд өө биш ээ Монгол.

Орчуулагч хүн мэдлэгтэй байх ёстой!!!

2009-03-11T09:52:00.000+08:00

Орчуулагч нь мэргэжил мөн үү биш үү гэдгийг сайн мэдэхгүй юм. Харин мэргэшил мөн үү гэвэл яг мөн. Төрөлх болон гадаад хэлний мэдлэг маш сайн байхаас гадна эсэн бусын өөр юм зөндөө мэддэг байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий мэдлэг сайтай, кругозортой нэг тийм нэвтэрхий толь шиг хүн л сайн орчуулагч байна даа гэж бодож байна.

Тийм мэдлэг дутсанаас болоод л нэг кинон дээр залгамж өвчин гэж авч байна лээ. Бодвол heritable disease юмуу эсвэл genetic disease гэснийг л тэгж орчуулсан байх. Уг нь бол удамшилын өвчин биз дээ. Саяхан NTV-гээр гарсан "Андромеда" гэдэг зөгнөлт кинон дээр сүүн замын хоорондох үүл гэж авч байна лээ. Мэргэжлийн хүнээс асуусан чинь "бодвол intergalactic cloud гэснийг тэгж орчуулсан юм болов уу" гэж байна лээ. Нөхдүүд яасан гэхээр galactic гэдэг нь galaxy гэдэг үгний хувирал юм байна гэдгийг мэдээд толиноос харахаар galaxy гэдэг нь ихэнх толь дээр галактик (оддын аймаг), зарим дээр нь Сүүн Зам гэчихсэн байдаг бололтой. Уг нь энэ Сүүн Зам гэдэг нь манай галактикийн нэр юм гэнээ. Сансарт маш олон галактик байдаг, Сүүн зам бол тэдгээрийн нэг юм байна л даа. Тэгээд л яахав дээ, шууд шууд буулгаад л Сүүн замын хоорондох үүл гээд аваад хаясан бололтой. Зөв орчуулга нь бол галактик хоорондын үүл эсвэл хий ч юм уу за нэг тиймэрхүү байх ёстой гэнэ ээ.

Өөр нэг жишээ. Телевизийн мэдээгээр ингэж ярьж байна гэсэн (би сонсоогүй өөр нэг хүн сонссон гэсэн): 1961 онд хүн анх сансрын гадрагад гарсан. Бодвол хүн сансарт ниссэнийг хэлсэн бололтой, сансрын гадрага гэж юу байдгийг мэдэхгүй гээд тэр хүн инээж байсан (физикч мэргэжилтэй). Аан тийм бас ийм юм хэлж байсан. Ангараг гариг Фобос Деймос гэсэн 2 хиймэл дагуултай гэж мэдээгээр хэлсэн гэнэ ээ. Бодвол Mars has two satellites гэсэн англи, эсвэл Марс имеет два спутника гэсэн орос өгүүлбэрийг тэгж орчуулсан юм болов уу гэж байсан. Нөхдүүд яасан гэхээр satellite гэдгийг тольдохоор спутник гэж гарч ирээд, харин спутник гэдгийг нь тольдохоор хиймэл дагуул гэж гарсан бололтой. Уг нь бол зүгээр л дагуул гэсэн утгатай юм байна. Тэгэхээр Ангараг гариг 2 хиймэл дагуултай болж байна. Хиймэл дагуул гэхээр хэн нэгэн хийсэн болж таарна. Харь гаригийнхан хийсэн юм үү? Ингэхээр зөв орчуулга нь Ангараг гариг Фобос Деймос гэсэн хоёр дагуултай гэнэ.

За эдгээр нь бол наад захын жишээ. Ялангуяа ийм шинжлэх ухааны, инженер техникийн хэллэгүүдийг бол холиож өгдөг юм байна лээ. Цаад хэлнийхээ хэлц үгнүүдийг хутгаж өгч байгаа нөхдүүд ийм алдаануудыг хийх нь ч наад захын хэрэг байлгүй гэж...

За үүнийг маань уншсан орчуулагч гишүүд маань уурлахгүй байлгүй дээ. Би монголын шинэ залуу орчуулагчдыг бүгдийг нь хэлсэнгүй. Тэгээд ч би өөрөө бас орчуулгад хамаатай хүн.

Кейнсийн жор - хямрал, уналтыг зөөллөх бодлогын гарц

2009-03-06T22:48:00.000+08:00

ДЭЛХИЙН САНХVV, ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХЯМРАЛ, УНАЛТ

Одоо ид гаарч байгаа дэлхийг хамарсан санхvv, эдийн засгийн хямрал уналтыг єнгєрсєн зууны 30-аад оны Их уналтын хэмжээний гэж vзэж Их уналт-2 гэж зарим эрдэмтэд цоллож эхлээд байна.
Америкаас vvдэлтэй энэ хямрал, уналт АНУ-д бvтэн жил гаруйн ємнє эхэлсэн гэдгийг эрдэмтэд одоо тогтоогоод байна. Єнгєрсєн зєвхєн нэг жилийн хугацаанд санхvvгийн хямралаас болж АНУ-ын аж vйлдвэрийн хувьцааны vнэ цэнийг илэрхийлдэг Доу Жонс 33.8 хувь унасан нь 1931 оноос хойшхи хамгийн том бууралт юм. Америкийн банк, Ситигруп зэрэг аварга банкуудын vнэ цэн 65 хувиар унасан байна. Америкийн санхvv, эдийн засгийн нvvр царай, бэлэг тэмдэг болсон зарим гол компани, корпорац дампуурах, эсвэл бусадтай нийлж залгиулах, аврал тусламжийн хvчинд амь торгооход хvрсэн явдал олноор гарав. Ємнєх зургаан жилийн хугацаанд олж авсан хувьцаа эзэмшигчдийн долоон триллион долларын vнэ бvхий хєрєнгє баялаг салхинд хийссэн мэт ганц жилийн дотор арчигдан алга болов. Гэхдээ Америкийн уналт хамгийн муу нь ч бас биш юм. Сvvлийн vед хєгжил цэцэглэлийн vлгэр дуурайл болж байсан БРИК дєрвєл буюу Хятад, Энэтхэг, Орос, Бразилийн хувьцаа 55-72 хувь унаад байгаа ажээ. Европ, Азийн хєгжингvй орнуудад хувьцааны vнэ цэнэ мєн дорвитой унаад байна. Хямралтай тэмцэх vvднээс Европын комисс эдийн засгийг идэвхжvvлэх нийт европын тєлєвлєгєєг єргєн барьсан. Тэнд анхаарал татаж буй зvйлийн дотор Холбооны дvрэм,хэлэлцээрийн зарим зvйлийн vйлчлэлийг, тухайлбал гишvvн улсын тєсвийн алдагдал ДНБ-ий гурван хувиас, улсын єр ДНБ-ий 60 хувиас тус тус давсан vед торгууль хориг тавихыг тvр зогсоохоо амлаад байгаа юм. Урьд ємнєх уналтаас сургамж авсан Япон улс энэ оны дєрєвдvгээр сард эхлэх 2009 оны санхvvгийн жилдээ улсын тєсвєє урьд хожид байгаагvйгээр буюу 88,5 трилион иенээр тєсєвлєсєн нь ємнєх жилийнхээс 5,5 триллион иенээр илvv байгаа ажээ. Энэ бvх тєсвийн 30-ийг нь нийгмийн хамгаалалд зарцуулах юм байна.

Манай хєрш Хятад улс 2007 оны vзvvлэлтээр дэлхийн гурав дахь том эдийн засаг болсон хэдий ч vйлдвэрлэлийн томоохон хэсэг нь бvтээгдэхvvнээ АНУ болон бусад хєгжилтэй орнуудад экспортлох зориулалт чиглэлтэй тул хямрал хvнд тусч энэ чигпэлийн олон арван мянган vйлдвэр vvдээ барьсан буюу хаагдах байдалд орж 20 гаруй сая хvн ажилгvй болж, эдийн засгийн бvтэц чиглэлээ єєрчилж, шинэчлэх хvнд зорилттой тулгараад байна. Хямралын эсрэг чиглэлээр 586 тэрбум доллартай тэнцэх хэмжээний багц арга хэмжээг арван хєтєлбєрийг хэрэгжvvлэхэд зарцуулахаа зарласан билээ. Манай хойд хєрш ОХУ-д яг нэг жилийн ємнє эдийн засгийн байдал маш сайн, сэтгэл зовох зvйлгvй мэт байсан бол єнгєрсєн оны эцэс гэхэд Оросын Фондын индекс 70 гаруй хувь, зарим тодорхой компанийн хувьцаа 90 хувь хvртэл унаж баялагийн vнэ цэнэ нэг триллион ам.доллар буюу 2007 оны ОХУ-ын ДНБ-ний 84 хувьтай тэнцэх хэмжээгээр буурсан байна. Vнэт цаасны зах зээлд vvссэн хямралыг зєєллєх гэсэн оролдлого нь валютын нєєц эрс дундарахад хvргэж, тvvнийг хамгаалах гэсэн мєнгєний хатуу бодлого нь vйлдвэрлийг уналтад оруулснаар эдийн засгийн гvн гvнзгий хямралд ороод байна. ОХУ-ын хувьд энэ он хvнд жил болно гэж vзэж буй бєгєєд ажилгvйчvvдийн тоо асар тvргэн єсч олон улсын аргачлалаар тооцоход 6-6.5 саяд хvрч болзошгvй гэсэн таамгийг зарим эдийн засагчид хийж байна. Хєгжиж буй орнуудад 2007 онд хувийн хєрєнгє оруулалт нийт дvнгээрээ нэг триллион ам.долларт хvрсэн бол 2009 онд 530 тэрбум болтлоо унана гэж тооцоолж байна. Зах зээлд шилжилт хийж буй улсуудын хувьд гадаадын шууд хєрєнгє оруулалтын жилийн єсєлт 2007 онд 13.2 хувь байсан бол 2009 онд 3.5 хувь болж буурна гэж vзэж байна. Эдгээр тооцоо дvгнэлтээс vзвэл гадаадаас хєрєнгє оруулалт, зээл тусламж олно гэдэг амаргvй зvйл болох тєлєвтэй байна.

ОНОЛ НОМНОЛ, БОДЛОГО БАРИМТЛАЛЫН МЄХЄЛ,СЭХЭЛ

Энэ удаагийн хямрал капиталист санхvvгийн системийг бараг мєхлийн эрмэгт авчирснаараа онцлог юм. Энэ нь зєвхєн санхvvгийн тєдийгvй зах зээлийн талаарх онол, vзэл баримтлалын буруу зєвийг ялгаж єгсєн vйл явдал болж байна. Єнєєг хvртэл АНУ-д давамгайлж ирсэн онол баримтлал нь эдийн засаг болон хєгжлийг зах зээл єєрєє, тvvний "vл vзэгдэх гар" эрэлт, нийлvvлэлтийн механизмаараа дамжуулан зохицуулна, тиймээс засаг тєрийн оролцоо, зохицуулалт бага байх ёстой гэсэн либерал тулгуур vзэл байсан. Чєлєєт зах зээл гэгчийн хожмын гол тєлєєлєгчид нь ерєнхийлєгч Р.Рейганаас эхлээд эрдэмтэн Милтон Фридман, Холбооны нєєцийн даргын ажлыг олон жил хашсан Алан Гринспан зэргийг нэрлэж болох юм. Тэд мєнгєний бодлогын ид шидээр Их уналтыг дахин гаргуулахгvй байх нууцыг эзэмдсэн гэдэгтээ итгэл тєгс байв. Тэгвэл єнєєдєр ид гаарч буй хямралтай холбогдуулан америкийн Конгрессын удирдлагын ємнє А.Гринспаны єгсєн єчил хvлцэл олон зvйлийг тайлах юм. Тэрээр Холбооны нєєцийн даргын хувьд санхvvгийн зохицуулалтыг задлах ажиллагааг удирдан хийхдээ "алдаа"-тай зvйлийг vндэс болгосон, чєлєєт зах зээлийн єєрийгєє зохицуулах чадавхийг хэт vнэлж, орон сууцны зохицуулалтгvй зах зээлийн сvйтгэх аюулыг олж хараагvй буруугаа гэмшин хvлээгээд "єнгєрсєн оны зун оюун санааны бvхий л байгууламж нурж уналаа" гэж мэдэгдсэн билээ. Энэ оюун санааны байгууламж гэдэг нь чєлєєт зах зээл тєгс тєгєлдєр, єєрийгєє зохицуулаад явдаг тул тєрийн оролцоо, зохицуулалт тун бага байх ёстой гэж vздэг либерал тулгуур онол, vзэл баримтлал, тvvнийг vндэс болгосон бодлого, vйл ажиллагаа бvтэлгvйтсэнийг алдар цуутай энэ тэргvvлэх эдийн засагч хvлээн зєвшєєрсєн хэрэг юм. Ж.Сорос "Тус хямрал санхvvгийн системээс єєрєєс нь vvдэлтэй" гэж тэмдэглэсэн нь голыг олсон дvгнэлт гэж vзнэ.

Нєгєє талаар дээрх vзэл онолын уналт нь Кейнсийн онол номнол илvv зєв зvйтэй байсныг тод томруун харуулж єгсєн хэрэг юм. Тиймээс ч єнєєгийн хямрал, уналтаас гарах, улмаар эдийн засгийн шинэ дэг журам тогтоон тєлєвшvvлэх vйл явц тvvний бvтээж єгсєн онол номнолын vндэс суурин дээр хийгдэх нь тодорхой болж байна. АНУ-ын шинэ ерєнхийлєгч Б.Обамагийн засаг захиргаанаас америкийн эдийн засгийг сэргээх чиглэлээр хийхээр тєлєвлєж буй багц арга хэмжээ нь Кейнсийн эмчилгээний арга, жорыг бvрэн хэрэглэхэд чиглэж байгааг зарим том эдийн засагчид тэмдэглэж байна. Тєрийн зохицуулалтыг нэг нvдээр vздэггvй, чєлєєт эдийн засаг, мєнгєний бодлогыг шvтэгчид хvртэл єнєєдєр америкийн засаг, тєрєєс аврал эрж, санхvv, эдийн засгийг сэргээж єгєхєд илvv хvч гаргах, далайцтай оролцохыг гуйж шаардаж байна. Тиймээс ч америкийн санхvv, эдийн засгийг аврах найдлага, гол хvч нь Нью-Йорк, Уолл Стрит биш, харин Вашингтон, тэнд байгаа засаг, захиргаа болж хувираад байна. АНУ-ын засаг захиргаа єнгєрсєн оноос хойш хямрал уналтыг сааруулах, хохирлыг бууруулах зорилгоор нэг триллион гаруй ам. доллар зарцуулаад байгаа бєгєєд шинэ засаг захиргаа ч нэмж найман зуу гаруй тэрбум долларын багц арга хэмжээ авахаар тєлєвлєж байгааг мэдээлж байна. Уналтыг 2010 хvртэл vргэлжилнэ гэж vзэж буй эрдэмтэн, судлаач олон байгаа бєгєєд ажилгvйдлийн тєвшин АНУ-д 7-8 хувьд, нийт хєгжингvй орнуудад ажилгvйчvvдийн тоо ойрын хоёр жилд найман сая хvнээр єснє гэсэн тооцоог хийцгээж байна. Америкийн хямрал, уналтын гол шалтгааныг нийгэм бvхэлдээ хэрээс хэтэрсэн єр зээлд шvтсэн системтэй болчихсонтой холбоотой гэж vзэж байна. Ийм системийн аль нэг хэсэг нь доголдол уналтад ороход бvх системээ нураах аюул нvvрлэдэгийг энэ удаагийн хямрал тод харууллаа. Єнєєгийн хямрал, уналт нь нэг ёсондоо итгэлийн хямрал буюу итгэл алдарснаас vvдэлтэй гэж хэлж болно. Хэрэглэгчид бэлэн мєнгєє хав дарж хэрэглээгээ эрс хумьсан, банкууд зээл єгєхєє vндсэндээ зогсоосон, бизнесvvд хичнээн ашигтай зvйлд ч хєрєнгє оруулснаас мєнгєє хамгийн найдвартай санхvvгийн хэрэгсэлд хvvгvй ч хамаагvй хадгалуулахыг дээрд vзэх болсон нь хямрал, уналтын энэ vе дэх нийтлэг хандлага, сэтгэлгээ болон хувираад байна.

ХЯМРАЛ-МОНГОЛ УЛС

Аливаа том уналтын vед эрэлт болон хэрэглээ ихээхэн буурч, тvvнээс vvдэн бараа, тvvхий эдийн vнэ эрс унах, хєрєнгє оруулалт саарч зогсох, vйлдвэрлэл хумигдах, олон vйлдвэр аж ахуйн газрууд хаагдах, ажилгvйдэл гаарах зэрэг дагалдсан vй тvмэн гинжин vйл явц єрнєдєг бєгєєд одоо ч ийм байдал олон улс оронд газар авсаар байна. Эднээс манайд хамгийн том эхэлж мэдрэгдсэн нь нефть шатахуун хагас жилийн хугацаанд л баррель нь 140 гаруй доллар болтлоо хадаж галзуураад 40 хvрэхгvй доллар болтлоо навс унасан, зэсийн vнэ 2-3 дахин буурсан явдал байв. Одоо дэлхийн хямрал манайд нvvрлэж эхлээд байгаагийн олон шинж тэмдэг ажиглагдсаар байна. Єнгєрсєн оны эдийн засгийн байдлын урьдчилсан статистик vзvvлэлтээр ДНБ-ий єсєлт єнгєрсєн оны эхний хагасынхаас бараг хоёр нэгжээр буурсан дvн гарч байгаа нь уруудалт эхэлсний том дохио юм. Гадаад худалдааны алдагдал гол нь нефть шатахуунаас єдєєгдсєн ч гэсэн тэрбум долларын тєвшнийг анх удаа давж, валютын нєєц хоёр дахин буурсан, зээлийн єрийн vлдэгдэл 20 гаруй хувиар, чанаргvй зээл 2,8 дахин эрс єссєн зэрэг нь хямралын нєлєєллийн тодорхой илрэлvvд юм. Хэрэглэгчид, бизнесийнхний тєвшинд илт мэдрэгдэж байгаа арилжааны банкууд зээл олголтоо зогсоосон, валютын арилжаа эрс хумигдсан, тєгрєгийн ханш тогтворгvйтэн савлах болсон, зарим банк хямралд орсон, зээл зогссоноор хєрєнгє оруулалт, орон сууц, бvтээн байгуулалтын бусад ажил vндсэндээ зогсонги байдалд орсон, хэрэглээ хумигдсан, хэрэглэгчдийн худалдан авах чадвар доройтож ажилгvйдэл, ядуурал улам єсєх тєлєв хандлага илрэх болсон зэрэг нь хямралын мєн дам илэрлvvд гэж vзнэ.

ХЯМРАЛЫН VЕД ЯМАР БОДЛОГО БАРИМТЛАХ ВЭ?

Дэлхийг хамарсан санхvv, эдийн засгийн гvн хямрал, уналтаас эх Монгол Улсаа євдєг сєхрvvлж, элгээр нь хэвтvvлчилгvй хэрхэн авч гарах вэ гэдэг асуудал єнєєдєр тєр, засгийн удирдлагаас эхлээд улс орон, ард тvмнээ гэсэн сэтгэлтэй хvн бvрийн толгойн євчин болж байна. Энэ удаагийн хямрал нь урьд ємнє тохиолдож байсан эдийн засгийн хямралуудаас ихээхэн єєр, ялгаатай болохыг гадаадын томоохон эрдэмтэд тэмдэглэж байгаа. Тvvнээс аюул осол, хохирол багатай гарах бодлого, арга замыг баримжаа таамгаар, мэрэг тєлгєєр, эсвэл сэтгэлийн хєєрлєєр олж чадахгvй. Тvvнийг харин ноцтой хямрал уналтад нэрвэгдэж байсан улс гvрний урьдын болон ойрмогхоны туршлага, сургамж, эдийн засгийн ул суурьтай мэдлэг, тvvндээ vндэслэсэн эдийн засгийн зєв бодлого, зорилт, тууштай vйл ажиллагааны vндсэн дээр зvг чигээ зєв гаргаж хохирол багатай давах арга замуудыг олох учиртай. Ийм ноцтой хямралын vед ямар ч улс гvрэн одоогийн хямралаас зєвхєн мєнгєний бодлогын арга хэрэгслээр гарч чадахгvй гэдэг нь нийтэд тодорхой байгаа. Тэр тусмаа банк, санхvvгийн тогтолцоо нь иж бvрдэл бус, тєгс хєгжєєгvй буурай хєгжилтэй манайх шиг улсад єнєєдрийн нєхцєлд мєнгєний бодлого тус болохоосоо гай болох нь илvvтэй байдаг. Эдийн засаг "халсан" vед мєнгєний бодлогын хэрэгслийг ашиглах нь илvv vр нєлєєтэй байдаг бол эдийн засгийн уналтын vед тєсвийн бодлого, засгийн газрын шийдвэртэй оролцоо гол арга хэрэгсэл нь болдогийг эрдэмтэд олон жилийн судалгааны vндсэн дээр тогтоосон. Япон улс єнгєрсєн зууны эцсээр эдийн засгийн уналтад орсон vедээ мєнгєний бодлогын хэрэгслээр тvvнээс гарахыг оролдсон боловч vр дvн єгєєгvй тєдийгvй хожмоо "алдагдсан арван жил" гэж нэрлэгдсэн урт удаан уналт, зогсонги байдалд хvргэсэн гашуун сургаж шинэ сэргэг хэвээр байна.

Гэхдээ ноцтой хямрал уналтаас гаргадаг дэлхийн туршлагаар батлагдсан жор бэлхнээ байгаа. Энэ нь Кейнсийн эмчилгээний арга юм. Хямрал уналтын vед vvсдэг нэг гол аюул бол vйлдвэрлэл буурч, ажилгvйдэл гаарч, хvмvvсийн амьдрал доройтон тэр нь эдийн засгийг улам унагах ноцтой хvчин зvйл болдог. Тиймээс ч ийм vе дэхь эдийн засгийн тэргvvлэх бодлого. зорилт нь аль болох олон хvнийг ажилтай, цалин хєлстэй байлгах бодлого байдаг. Ийм зорилтыг бvсээ чангалах, мєнгєний хатуу бодлого явуулах замаар биш, харин Кейнсийн зааснаар аль болох олон хvнийг татаж хамруулж болох дорвитой бvтээн байгуулалтыг єрнvvлэх замаар ажил, амьдралтай болгох явдал юм. Тийм байгуулалт нь авто болон тємєр зам, орон сууц, далан гvvр зэрэг дэд бvтцийн том байгууламжууд байдаг. Хямралын vед тийм зvйлд хєрєнгє мєнгийг дайчлан тєвлєрvvлэх vvргийг засгийн газар хvлээдэг бєгєєд эдгээр дорвитой байгуулалтыг хямралын vед хийж амжуулж чадвал тэдгээр нь эдийн засгийг сэргэх нэг гол арга болдог тєдийгvй, хожимоо хєгжлийн том суурь тулгуур, хєдєлмєрийн бvтээмжийг эрс дээшлvvлдэг чухал хvчин зvйл болж хувирдаг. Тєсєв болон санхvvгийн бусад эх vvсвэрvvд тийм л бvтээн байгуулалтад голлон чиглэж зарцуулагдах учиртай.

Тийм бодлого явуулж хэрэгжvvлж чадсан тохиолдолд аливаа эдийн засгийн хувьд амин сvнс нь болсон макро эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хадгалж эдийн засгийн єсєлтийг тогтоон барих, ядаж тvvний бууралт уналтын хурдыг сааруулах зорилго хангагдах юм. Ноцтой хямрал уналтын vед инфляц, тєсвийн алдагдал гол асуудал биш болдгийг анхаарах учиртай. Эдийн засаг хэвийн байгаа vед инфляцийг бууруулах, тєсвийг тэнцвэржvvлэх нь чухал бол хямрал уналтийн vед энэ асуудал хойш тавигддаг. Энэ онд манай тєсєв алдагдалтай батлагдсаныг УИХ-ын олон гишvvн зєнгєєрєє тийм байхаас єєр аргагvйг зєв мэдэрсэнтэй холбоотой байж болох юм. Гагцхvv тєсвєє тансаг хэрэглээ, эсэн бусан зvйлд зарах биш, харин нvдийг нь олсон зєв зvйлд зарцуулах явдал нэн чухал болно. Хямралыг зєєллєх бас нэг чухал хvчин зvйл нь хvмvvсийг ажлаар хангахад их vvрэгтэй жижиг дунд vйлдвэрлэгчид, бизнес эрхлэгчид байдаг. Тэднийг бодлогоор дэмжих. тэдэнд vvрvvлсэн татвар, хураамжийг бууруулах, бизнесийн vйл ажиллагааг нь тєр, засгаас дэмжих явдал эдийн засгийн бодлогын чухал чиглэл болох учиртай. Тэдэнд ялангуяа хєнгєлєлтэй, хугацаа харьцангуй урт зээл олгох боломж нєхцлийг бvрдvvлэх явдлыг. Тєв банк, засгийн газар онцгойлон анхаарах хэрэгтэй гэж vзнэ.

Хямралын vеийн єєр нэг чухал бодлого нь тєрийн албан хаагчид, нийгмийн халамж эдлэх ёстой хvмvvс болон ажилгvй болсон хvмvvсийн нийгмийн хамгааллын асуудал болдог. Энэ чиглэлээр том хєтєлбєр арга хэмжээ тєлєвлєж хэрэгжvvлэх шаардлага гардаг. Єнгєрсєн жилvvдэд боломжтой vедээ тєрийн албан хаагчдын цалин хєлсийг нэлээд нэмэгдvvлсэн нь єнєєгийн хямралын vед тэднийг арай гуйлгачин болгочихгvй байх нєхцлийг тодорхой хэмжээгээр бvрдvvлж чадсан гэж vзнэ. Сvvлийн vед манайд цалин хєлс, нийгмийн халамжаас болж инфляц гаарсан мэт vзэх буруу єрєєегєл хандлага нэлээд газар аваад байна. Тиймээс ч инфляцийг бууруулахаас илvv амин чухал зvйл vгvй мэтээр єнгєрсєн намаржин ярьж бичиж "инфляцийг онилсон" бодлого явуулах тухай хєєрєлдєв. Тэгвэл инфляц нь эдийн засгийн утгаараа бие даасан хvчин зvйл биш, харин эдийн засаг эрvvл биш байгааг харуулсан илрэл, шинж тэмдэг болно. Эмнэлгийн хэлээр бол энэ євчин нь биш, харин тvvний шинж тэмдэг юм. Тиймээс шинж тэмдэгийг бодлогын зорилго болгон хандах нь буруу билээ. Харин хэт инфляцид нэрвэгдсэн vед бол асуудал єєр болдог. Єнгєрсєн онд манай улсад инфляц 30 гаруй хувьд хvрч єссєн. Ийм хэмжээний инфляцийг дундаж тvвшний гэж vздэг. Гэхдээ инфляцийн єсєлтийн цаад шалтгааныг олох нь чухал болно. Монголбанкны ерєнхийлєгч асан єнгєрсєн оны есдvгээр сард Удирд-лагын академийн дийнэ хичээлийн жилийн нээлтэд зориулж уншсан лекцтээ "Монголбанкны тооцоогоор хvнс, шатахууны бvлгийг хамтад нь хасч тооцвол жилийн инфляци энэ оны эхний долоон сарын байдлаар таван хувиас бага дvнтэй байв" гэж тэмдэглэсэн. Єєрєєр хэлбэл манайд инфляц цочмог єссєний учир шалтгаан нь дэлхийд нvvрлэсэн хvнс, шатахууны vний галзууралд цохигдож ширвэгдсэн, зарим бизнес эрхлэгчид тvvнийг ашиглан vнийг зохиомлоор хєєрєгдєх явдал газар авсантай голлон холбогдсон байна. Тэрнээс биш цалингийн єсєлт, нийгмийн хамгааллын холбогдолтой зардлаас болж инфляц єсєєгvй болохыг дээрх тоо харуулж байна.

Гэтэл Монголбанкнаас тєсєвт байгууллагын ажиллагсдын орон тоо, цалингийн санг нэмэгдvvлэхгvй байх, тєсєв, мєнгєний бодлогыг хатууруулах, тєсвийг 2009 онд алдагдалгуй байхаар батлуулах явдлыг бодлого, vйл ажиллагааныхаа гол зорилго болгосон санал УИХ-д оруулсан зэрэг нь бодлогын чигээ зєв олоогvйг харуулна. Дээрх хоёр тєрлийн бvтээгдэхvvний vнийн галзуурал нь хvнсний хувьд єнгєрсєн онд дэлхийн хэмжээнд гайгvй сайн ургац авсан, шатахууны хувьд дэлхийн санхvv, эдийн засгийн хямрал уналтаас шалтгаалан эрэлт эрс буурснаас vнэ нь навсайтлаа унаж буурахад хvрсэн. Тиймээс тэдгээрээс vvдэлтэй манай инфляц Монголбанкны бодлогын ачаар гэхээсээ дээрх бvтээгдэхvvнvvдийн vнийн уналтыг дагаад буурах хандлагад орсон гэдэг нь илт байгаа. Гэхдээ тэдгээрийн vнэ тэр бvр дорвитой буурч єгєхгvй байгаа нь манай эдийн засгийн болон бизнес эрхлэгчдийн vйл ажиллагааны гажуудлын бас нэг тодорхой илрэл гэж хэлж болно. Хэрэглэгчид хэрэглээгээ хумиж, бизнесменvvд vйлдвэрлээ бууруулж, банкууд зээлээ зогсоосноос vvдэн мєнгєний хомсдол vvсдэг. Эдийн засгийн эдгээр гол тоглогчид зардлаа тийнхvv хумих нь зах зээл дэх мєнгєний эргэлтийг бууруулж ДНБ-ийг унагадаг. Тиймээс мєнгєний зарцуулалт, нийлvvлэлт ерєнхий дvнгээрээ буурах нь эдийн засгийн том асуудал бэрхшээл юм. Гол тоглогчид тоглохоо больсноос vvдэж vvссэн мєнгєний хомсдолыг тодорхой хэмжээгээр vvрч тэднийг тоглолтод дуудаж чадах єєр нэг тоглогч нь Засгийн газар билээ.

Хэрэв Засгийн газар энэ vvргийг эс хvлээвэл эдийн засаг чєлєєт уналтад орох болно. Мэдээж тийм хариуцлага vvрэх нь Засгийн газрын єрийг ихэд єсгєхєд хvргэх боловч энэнээс єєр арга vгvй юм. Тиймээс эдийн засгийг чєлєєт уналтад оруулахгvй байх, хохирлыг сааруулж, зєєллєхийн тулд зах зээлд байгаа нийт мєнгєний хэмжээг бууруулах биш, харин єсгєж нэмэгдvvлэх шаардлагатай. Єнєєгийн хямрал уналтын нєхцєлд манай засаг тєрєєс дээр дурдсан чиглэл бvрийг хамарсан цогц хєтєлбєр хэрэгжvvлэх хэрэгтэй гэж vзнэ. Чингэхдээ дээр дурдсан нєхцєл хvчин зvйлийг анхаарч бодолцон дараах бодлого чиглэл баримтлахад чухалчлан анхаарах хэрэгтэй болов уу. Vvнд:

1 .Тєрийн тєсєв, мєнгєний бодлогын хувьд мєнгєний нийлvvлэлтийг тэлэх, ядаж зах зээл дэх мєнгєний нийлvvлэлтийн агрегатыг ємнєх оны тvвшнээс бууруулахгvй байх, тєсвийн мєнгийг ажлын байрыг нэмэгдvvлж чадах тєсєл хєтєлбєрт тvлхvv чиглvvлэх,

2.Ажлын байр нэмэгдvvлж чадах янз бvрийн хєтєлбєр, тєслийг хэрэгжvvлэх чиглэлээр засгийн газраас боломжийн хvvтэй бонд болон vнэт цаас гаргах нь дотоодоос мєнгє дайчлах гол арга гэж vзнэ. Иргэдээс гадна Тєв банк болон арилжааны банкууд тvvнийг худалдан авах замаар зах зээл дэх мєнгєний нийлvvлэлтийг єсгєх бодлогыг, хэрэгжvvлж болох юм.

3.Гадаадаас хєрєнгє мєнгєний эх vvсвэр хайхдаа єндєр хvvтэй санхvvгийн зээл болон бодлогын нєхцєл болзолтой ОУВС-ын зээлээс аль болох зайлсхийх, бусад улс, томоохон банк, компаниудтай хоёр талаар хєнгєлєлттэй зээл, тусламж авах, зарим тодорхой орд уурхайг дэнчин болгон зээл авах боломжуудийг хайж болох талтай гэж vзнэ. Олсон мєнгийг банкны vйл ажиллагааг дэмжихээсээ илvv дэд бvтэц, vйлдвэрлэлд чиглvvлэх учиртай. Хэрэв vйл ажиллагаа нь доголдсон банкинд дэмжлэг vзvvлэх зайлшгvй шаардлагатай бол тvvний хувьцааг нь худалдан авах замаар Засгийн газар нэг ємчлєгч болох хэлбэрээр явуулах. Бусад улс оронд энэ аргыг голлон хэрэглэж байна.

4.Дэлхийн хэмжээнд хэрэглээ буурч, эрэлт багасан, худалдааны эргэлт унаж буй энэ vед экспортод гол анхаарал тавих vндэсгvй болж байна. Тиймээс гадаад худалдааны алдагдлыг тэнцвэржvvлэх, дотоодын эрэлт, нийлvvлэлтийг єсгєх vvднээс импортыг орлох vйлдвэрvvдийг хямралын энэ мєчлєгийн vед барьж байгуулахыг гол зорилт болгох.

5.Дээр дурдсанаар дэд бvтцийн байгууламжууд хямралыг зєєллєх, эдийн засгийг сэргээх гол арга болдог тул ашиглаж эхлэхээр зэхэж буй стратегийн орд газруудад болон хєгжлийн тєвvvдэд vйлчлэх авто болон тємєр зам, эрчим хvч, орон сууц зэрэг байгууламжид хєрєнгє хvчийг тєвлєрvvлэх нь илvv оновчтой гэж vзнэ. Том хот суурины ядуу тарчиг амьдралтай хvмvvсийг ажил амьдралтай байлгахын тулд хямд єртєгтэй орон сууц олноор барих, хотын замыг засч сайжруулах, vерийн суваг шуудуу, далан, цас, мєсний болон бусад цэвэрлэгээ, тохижуулалт зэрэг нийтийг хамарсан ажлыг зохион байгуулж хvмvvсийг аль болох ажилтай, цалинтай байлгах бодлого явуулах

6.Энэ оныг vйлдвэржvvлэлтийн жил болгон зарласан нь нvдээ олсон бодлого гэж vзнэ. Гэхдээ тvvнийг зєв чиглэлээр, зєв vйлдвэрлэлд хандуулах нь чухал юм. Тийм чиглэлийн нэг нь дээр дурдсан импортыг орлох vйлдвэрлэл, тvvнчлэн орчин vеийн техник, технологийг нэвтрvvлэхэд чиглэсэн боловсруулах vйлдвэрлэлд тєвлєрvvлэх хэрэгтэй биз ээ.

7. Хямралын энэ vед мал аж ахуй, газар тариалан нэн чухал vvрэгтэй. Атрын гурав дахь аяны бодлогыг єнгєрсєн онд олсон амжилтад тулгуурлан улам бататгаж гурил, vр тариа, хvнсний ногоогоор єєрсдийгєє бvрэн хангах зорилтод хvрэхvйц далайцтай ажлуудыг vргэлжлvvлэн авч хэрэгжvvлэх. Мал аж ахуйн хувьд тvvнээс гардаг тvvхий эдээр бvтээгдэхvvн хийх vйлдвэрлэлийг дорвитой хєгжvvлэх чиглэл барих нь чухал гэж vзнэ. Vvнтэй холбогдуулан тэмдэглэхэд цєлжилтийг гааруулагч нэг гол гэмтэн болох ямаанд олон тэрбумын хєрєнгє хаяхын оронд тэр мєнгєєр энэ жилдээ янз бvрийн сvvн бvтээгдэхvvн хийдэг 50 vйлдвэрийг 50 суманд байгуулчихсан бол дээрх сумдад орон нутгийн зах зээл бий болж тэнд байгаа малчид бэлэн мєнгєний гачаалаас гарч банкинд барьцаалагдахаа болих байв. Тийм vйлдвэрvvд барих нь зєвхєн малчдад хэрэгтэй биш юм. Энэ нь сvv, цагаан идээний vйлдвэрлэл дорвитой хєгжих эхлэл болж сvv, цагаан эдээгээр хот суурины хэрэглэгчдийг хангах явдал эрс сайжирч бvтээгдэхvvний vнэ нэлээд буурахад чухал vvрэг гvйцэтгэх юм. Энэ ялдамд тэмдэглэхэд манай статистик мэдээ эм хонь, ямаанаас авч болох сvvний потенциалыг vйлдвэрлэчихсэн мэтээр vзvvлдэг гажигтай. Vнэн хэрэгтээ бол манайд хонь, ямаагаа саахаа болиод олон жил болж байгаа билээ. Харин тийм vйлдвэрvvд байгуулагдчихвал бvх малаас авдаг сvv, сvvн бvтээгдэхvvн эрс єсєх боломж байсаар байгаа гэж vзнэ.

8.Тєрийн албан хаагчид болон нийгмийн халамж эдлэх ёстой ниймийн давхаргын цалин хєлс, тэтгэвэр тэтгэмжийг бууруулахгvй байх бодлого баримтлах, инфляцийн тvвшинтэй уялдуулан єсгєх асуудлыг шийдэх. Ажилгvйдэл нэмэгдсэнтэй уялдуулан авах тодорхой арга хэмжээг тєлєвлєж хэрэгжvvлэх

Дэлхийн хэмжээнд энэ оныг хямрал уналтын хамгийн хvнд жил болно гэж хvлээж буй тул дээр дурдсан бодлого, vйл ажиллагааг нэн шуурхай авч хэрэгжvvлэх шаардлагатай юм. Хугацаа алдвал байдал ихээхэн хvндрэх аюултайг харгалзан vзэх ёстой. Манайх тvvхий эдэд суурилсан эдийн засагтай тул зэс, жонш зэрэг цєєн тооны эрдэс тvvхий эд, тvvнчлэн ноос ноолууран эдлэл дэлхийн зах зээлийн vнэ болон тэдгээрийг бусад улс оронд борлуулахаас ихээхэн хамааралтай. Нєгєє талаар нефть шатахуун импорт хойд хєршийн нэг vйлдвэрээс хараат, тvvний vнийн дарангуйлалд байдаг тул хэрэв манайх уналтад орвол сэхэлт сэргэлт нь бусад том улс, зах зээл єндийж боссоны дараа л тохиолдох болно. Тиймээс эдийн засгийг ноцтой уналтад оруулахгvй байхыг стратегийн бодлого, зорилтоо болгон ажиллах хэрэгтэй гэж vзнэ. Бусдын зєв бодлого шийдвэрийн хувьд манай ємнєд хєрш vлгэр болж чадах байгаа. Хятадын удирдлага дугуйг шинээр зохиохыг бодолгvй хямралаас гаргадаг Кейнсийн эмчилгээний жор, аргыг шууд авч хэрэглэж байгааг энд онцлон тэмдэглэх нь зvйтэй бизээ.

Чойсvрэнгийн Баатар
Дугаар 19/3091/

Эх үүсвэр: http://www.olloo.mn

Мушкетёр бол шумуул!!!

2009-03-06T01:04:00.001+08:00

ТМ телевизээр Slumdog Millionaire гарч байна. Жамал Латика хоёр ярьж байна. "You, I and Salim. We are three musketeers" гэж Жамал хэлж байна. Хэлж байна ч гэж, англи саб нь гарч байна. Тэгсэн чинь "Бид гурван шумуул" гэж монголоор нэг хөөрхөн хүүхэд дуу оруулжээ. Энэ хөөрхөн бацаан - дуу оруулагчийн буруу гэж юу байхав дээ. Киног орчуулсан нөхрийн л хийж байгаа ажил. Хаа байсан Энэтхэгийн ядуусын хорооллын бяцхан гуйлгачин жаал мушкетёр гэж юу байдгийг мэдээд найз охиндоо хэлж байхад цэцэрлэг, цэцэрлэгээс 10 жил, 10 жилээс их сургууль дамжин номын дуу сонсч байгаа монгол оюутан (тв-үүд мөнгөө хэмнээд оюутнуудаар киногоо орчуулуулдаг гэсэн шүү) энэ тухай мэддэггүй байна гэхээр онигоо байгаа биз. Шившиг, шившиг. Өнөөгийн нийтлэг дүр төрх юм уу даа. За яах вэ энэ орчуулагч оюутан ном уншдаггүй нэгэн байсан юм байгаа биз, тэгвэл тэр телевизийнх нь редактор энэ тэр гэж яасан дүүрчихсэн новш байдаг юм бол? Гэх мэтчилэн. Хэрэг алга, нохойн баас гэж.

Новая Земля (Шинэ газар)

2009-03-04T17:12:00.000+08:00

Саяхан зурагтаар "Новая Земля" гэдэг 2008 онд гарсан орос киног үзлээ. Таалагдсан таалагдаагүйг хэлж мэдэхгүй юм. Ямар ч байсан сэтгэгдэл бол үлдээсэн. Хүнд сэтгэгдэл...

Эзэнгүй арал дээр өөрсдийн нийгмийг байгуулахаар очсон хоригдлууд шууд л ширэнгийн хуулиар амьдраад эхлэнэ. Сүүлдээ каннибализмд орж байгаа юм чинь. Бас хамгийн сүүлдээ оросын хоригдлууд шинээр очсон америкийн хоригдлуудтай алалдаж байгаа тэр хэсэг. Ер нь л үзэхэд нэлээн эвгүй кино байсан шүү. Гэхдээ муу гэж хэлэхгүй. Харин муухай гэвэл яах бол?

Холливудаас ялгаатай нь оросын найруулагчид ихэвчлэн киноныхоо төгсгөлд асуултын тэмдэг тавьж орхидог. Гол баатрын хувь заяа яаж эргэхийг үзэгчид өөрсдөө эргэцүүлэн, тунгаах хэрэгтэй болдог. Энэ уламжлал уг кинонд ч гэсэн эвдэгдсэгүй. Хөнгөн (эсвэл хүнд) шархадсан гол баатар гэмтэл авсан нисэх онгоцыг жолоодоод мөсөөр хучигдсан хуурай газрын дээгүүр алсын алсад одоод кино төгсөнө. Мань хүн шархаа даалгүй үхэх үү, эсвэл гэмтсэн онгоц нь замдаа сүйрэх үү, эсвэл аз ивээж зорьсон газартаа хзрч чадах уу, ингэхэд ер нь хаашаа юуны төлөө нисч байна вэ гэдэг нь тодорхойгүй үлдэнэ.

Жанрын хувьд энэ киног сэтгэл зүйн, зөгнөлт триллер (хэ хэ хэ ийм нэр томъёо байдаг болов уу?) гэж болох юм.

Эртний Ромын түүхийн сургамж

2009-03-04T17:02:00.000+08:00

1000 гаран жилийн түүхтэй Ромын эзэнт улс чухам яаж нуран балран бүтран задран унасан вэ гэдэг нь л түүхийн хамгийн сургамжтай хэсэг. Нийгэм нь дотроосоо ялзарч, хүмүүсийн ёс суртахуун доройтож, найр наадам, зугаа цэнгэл, завхайрал зайдагнал замбармаа цадигналаа алдаж, хүү нь эцгээсээ, охин нь эхээсээ, эцэг нь нууц амрагаасаа, эх нь бас нууц амрагаасаа урван тэрсэлж, жирийн хүний ёс гэж юм алдагдахаар тэгж байгаа юм. Мэдээж энэ бүхэнд улс төрчдийг буруутгаж болно. Төр засаг нь л буруутай гэж... Гэтэл ямар ч оронд, тэр тусмаа ямар ч эзэнт улсад улс төрчид нь авилгал хээл хахуульд автагдсан л байдаг, өөрсдийн амьжиргааг л хөөцөлдөж жирийн иргэдээ мартсан л байдаг шүү дээ. Тэгэхээр хэргийн жинхэнэ эзэд, хэнгэргийн дохиурууд нь жирийн иргэд өөрсдөө юм. Ха ха ха. Сонин байна уу. Та нар өмнө нь ийм дүгнэлтийг ер нь харж байв уу? Одоо тэгвэл харж авцгаа. Улс гүрэн нь доройтож, ялзарч, эцэстээ шороо тоос болон замхарч буйд улс төрчид биш харин жирийн иргэд нь л буруутай. :))

Америкийн эмгэнэлт явдал: Уугуул иргэдийг хядсан нь - 2

2009-03-04T16:50:00.000+08:00

1982 оны зун Навахо омгийн индианчууд өөрсдийн оршин суудаг Блэк-Хилс хавийн газар нутгийг "индианчуудын тусгаар улс" гэж зарлажээ. Гэвч америкийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд энэ үйл явдлыг хав даран чимээгүй өнгөрөөж, харин холбооны засгийн газар үл ойшоосон дүр эсгэж өнгөрөөсөн байна.

1982 оны 9 сарын 20-25-нд Калифорни мужийн Дэвис хотод Америкийн Индианчуудын Олон улсын Анхдугаар шүүх хуралдсан байна. Энэ чуулганд АНУ, Канад төдийгүй Гватемал, Никарагуа, Сальвадор, Чили, Перу зэрэг улсын 150 гаруй индиан омог, байгууллагын төлөөлөгчид оролцжээ. Энэ шүүх хурал нь олон улсын хууль эрх зүйн хэм хэмжээнд тулгуурлан дэлхийн бүх уугуул ард түмний нэрийн өмнөөс АНУ-ыг шүүсэн байна. Ялын тогтоолд дурдсанаар, "АНУ-ын зүгээс Хойд америкийн индиан ард түмнүүдийн эсрэг явуулж буй аймаглан устгах (геноцид) бодлого одоо ч үргэлжилсээр байна. Энэ бодлого харин ч улам өргөжиж, одоо бол АНУ бүр дэлхий даяар уугуул ард түмнүүдийг устгах бодлогыг дэмжиж, зохион байгуулж, оролцож байна. Төв болон Өмнөд Америк, Африк, Дундад болон Алс Дорнодын фашист хунт дарангуйлагч дэглэмтэй улсуудад АНУ нь хамгийн орчин үеийн зэр зэвсгийг байнга нийлүүлж байна. Ерөнхийлөгч Рейганы үеийн АНУ-ын цэрэг дайны бодлого бол ерөөсөө л зэвсэглэлээр хөөцөлдөх бодлого бөгөөд асар их хөнөөлтэй үхлийн зэвсгүүдийг дэлхийн өнцөг булан бүрт тэр тусмаа гуравдагч ертөнцийн орнуудад худалдаалж байна. Дэлхийн өнцөг булан бүрт уугуул ард түмнүүд ядууралд нэрвэгдэж, өлсөж, эмнэлгийн тусламж, орон байрны хангамж, боловсролоор дутагдаж байхад АНУ зэвсэглэлээр наймаа хийж байна. Шүүх хурал ийм геноцид бодлогыг эрс буруушааж байна" гэжээ.

Америкийн эмгэнэлт явдал: Уугуул иргэдийг хядсан нь

2009-03-04T16:48:00.000+08:00

Нэгэн зүйл:

1830 онд АНУ-д индианчуудыг газар нутгаас нь нүүлгэн шилжүүлэх хууль гарчээ. Ерөнхийлөгч А.Жексоны засгийн газар Жоржиа, Миссисипи, Алабама, Флорида мужуудаас нутгийн уугуул оршин суугчид болох чироки, чокто, чикасо, крик, семинол омгийн индианчуудыг хөөжээ. Эдгээр ард түмнийг тухайн үед хүн суурьшаагүй зэлүүд байсан одоогийн Оклахома муж руу цөлсөн байна.

Нэгэн зүйл:

Дөнгөж 1960 онд канадын индианчууд сонгуульд оролцох эрхтэй болсон байна.

2007-12-20

Дакот омгийн индианчууд АНУ-ын бүрэлдэхүүнээс гарч, засгийн газартай хийсэн байсан бүх тохиролцоог цуцлав.
Умард америкийн дакот омгийн индианчуудын төлөөлөл АНУ-ын засгийн газартай 150 жилийн өмнө хийсэн гэрээг цуцалж буйгаа мэдэгдэв.
"Үүнээс хойш бид АНУ-ын иргэд байхаа больж байна. Манай тусгаар улс 5 мужийн нутаг дэвсгэрийг хамарч байгаа. Энэ нутаг дэвсгэр дээр амьдардаг хэн ч гэсэн бидэнтэй нэгдэж болно" гэж индианчуудын эрхийн төлөө тэмцэгч Рассел Минс мэдэгджээ. Тэрээр Вашингтоны нэгэн сүмд цугласан боливийн элчин сайдын яамны төлөөлөгчид болон хэвлэлийнхэнд хандан энэ мэдэгдлийг хийсэн байна. АНУ-ын иргэншлээс гарахыг хүссэн хэнд ч шинэ пасспорт болон жолооны үнэмлэх олгогдох болно гэдгийг тэр бас онцлов.
Дакот омгийн тэргүүнүүдээс АНУ-ын төрийн департаментэд илгээсэн бичигт дурдахдаа, зөвхөн нэг талын шийдвэрээр гэрээг цуцалж буйн шалтгаан нь "гэрээний гоё сайхан үгс зөвхөн цаасан дээр л байгаа бөгөөд бодит нөхцөл байдалтай огтхон нийцэхгүй" байгаа явдал ажээ. Илгээмж бичигт онцолсноор, "гэрээний заалтууд удаа дараа зөрчигдөж, соёлын үнэт өв, газар нутаг, ёс заншлыг устгаж байна" гэжээ.

"Дакота омог өмнө нь АНУ-ын засгийн газартай 33 гэрээ хийсэн байсан. Үүнээс хойш бид тэдгээрийг дагаж мөрдөхгүй ээ" гэж Филлис Янг мэдэгдэв. Энэ хүн 1977 онд уугуул ригэдийн эрхийн төлөөх олон улсын чуулга уулзалтанд оролцож байсан юм.

Гэрээг цуцалж буйд ямар ч хууль бус үйлдэл байхгүй гэж Минс хэлж байна. "Энэ нь харин ч АНУ-ын хууль тогтоомжтой тэр тусмаа Үндсэн Хуулийн 6-р заалттай бүрэн нийцэж байгаа". "Энэ үйл ажиллагаа 1980 оны Венийн конвенциэр батлагдсан, гэрээ хэлцлийн тухай хууль тогтоомжид нийцэж байгаа. Харин тухайн үед энэ хууль тогтоомжийг АНУ ч, дэлхийн бусад орнууд ч хүлээн зөвшөөрч баталсан. Тиймээс бид эрх чөлөөгөө эдэлж тусгаар тогтнох хууль зүйн эрхтэй" гэж Минс хэлж байна.

Хэвлэлийн бага хурал үеэр дакот омгийн тэргүүнүүд аль хэдийн боливи, чили, өмнөд африк, венесуэл гэх мэт гадаад улсын элчин сайдын яамдаар айлчилсан, цаашид өөрсдийн үйл хэргийг хилийн чанадад үргэлжлүүлэн тэлэх болно гэдгээ мэдэгджээ.

Шинээр тусгаар тогтносон Дакот (Лакот) улс нь өөрийн бүрдэлд Небраск, Өмнөд Дакот, Умард Дакот, Монтана, Вайоминг зэрэг мужийн хэсгүүдийг агуулна.

Дакотын тэргүүнүүд ойрын хугацаанд багтаан хэд хэдэн улсад дипломат төлөөлөгчийн газрууд нээхээр зэхэж байна.

Түүх сөхвөл, дакот омгийн индианчууд эрх чөлөөний төлөөх тэмцлээ 1974 оноос идэвхтэй эхэлжээ. Тус онд дакотчууд Тусгаар тогтнолын тунхаглалаа баталсан байна (яг л АНУ англиас тусгаарлах тунхаглалаа баталж байсан шиг). Мөн оны намар нь НҮБ АНУ-ын ширүүн эсэргүүцлийг үл харгалзан уугуул иргэдийн эрхийг хамгаалах тунхаглалыг баталж байжээ.

Б.Ринчен: Марк Твений минь махы нь идэж дээ (1958)

2009-03-04T14:20:00.005+08:00

"Марк Твений минь махы нь идэж дээ..!" номноос... /98-106 тал/

Залуу бага наснаасаа үсэн буурал болтол Марк Твенийг би маш бахархан үздэг байлаа. Анх оросоор үзээд, сүүлээр уг англи хэлээр нь үзэж, сайн орчуулагч сайхан ч орчуулж дээ! Гэж орос орчуулны нь үзэхэд, зүйрлэвэл таньдаг сайхан уул усаа өнгөт шил зүүж үзсэн шиг, зарим юм нь улам ч тодрон сүртэй харагдах шиг, зарим юм нь тунарсан униар дундуур сүндэрлэн харагдаж байгаа юм шиг үзэгдэхтэй адил хачин сонихон санагдаж, хэл хэлний үг нь гол утга нийлэвч, салаа олон утга нь харилцан адилгүй учир, оросоор үзэхэд орос үгний олон утгын зүйл оросын соёлыг агуулсан олон нарийн утга нь хамт тэр орчуулгын үгэнд бараадан дагалдаж, Твений зохиолд бас нэг өвөрмөц сонин амт оруулдаг шиг байж билээ.

Манай бараг сая гаруй үгтэй олон зуун жилийн соёлын их өвтэй монгол бичгийн хэлээр өвгөн Твенийг орчуулдаг бол юутай билээ? гэж хэдийн боддог боловч бодоод бодоод бодийн шийр дөрөв, зав олдож өгөхгүй байсаар ирсэн билээ. Гэтэл саяхан улсын хэвлэлийн газраас Марк Твений нэртэй нэг ном гарсныг яаран шүүрч, дэлгэн үзвэл, урьд үзээгүй гэхэд үзсэн юм шиг, үзлээ гэхэд үзээгүй юм шиг. Энэ чинь юу билээ? гэж гайхан бодтол “Принц и нищий” монголоор “Хуантайз гуйлгачин хоёр” гэдэг зохиол нь байна шүү! гэж чүү чамай таньж, сөхөн гүйлгэж үзээд, найруулан зассан хүний нь дэндүү хайнга хандлаа гэж гашуудлаа.

Арван зургадугаар зууны Английн феодал нийгэмлэгт үеийн байдлаас Марк Твен сэдэв аван бичихдээ, феодал засаг ноёдын төрийн тушаал зэргийг хэрэглэн бичих нь аргагүй. Монголоор Твений тэр зохиол орчуулахдаа монгол толь бичиг, түүхийн тулгар бичгээс тэр үеийн англи нэр томьёотой дүйж нийлэхийг, одооны багачууд эс мэдэх гэж бодвол тайлбар зүүлт хавсарган үнэн зөвөөр орчуулах нь орчуулагч, найруулан засагч хоёрын үүрэг байжээ. Эл үүргээс холбогдон, ялангуяа найруулан засагч хүний өмнө ямар шаардлага тулгарсан бэ? гэж бодоход, уг эх бичигт гарч байгаа нэр томьёонд тохирон дүйх монгол түүхэн нэр томьёо олж, орчуулганд тэр ёсоор хэрэглэсэн эссэнийг хянан тохиолдуулж, уг монгол орчуулгын үг найруулгыг монгол хэлний зүйтэй яг нийцүүлэх чухал үүрэгтэй байсан аж.

1911 онд манжаас салж, тусгаар тогтнохыг зарлатал монгол бичгийн хэлэнд хуантайз гэдэг нэр томьёо байсан билээ. Тэр нэр томьёо бол, төр барих эзэн хааны ор залгамжлан, хаан ширээнд суух хаан хүүгийн цол байжээ. Оросоор түүнийг “наследный принц” гэж нэрлэдэг нэр томьёотой яг тулган дүйж болно.

Марк Твений “Принц и нищий” гэсний “принц” гэдэг нь чухамхүү энэ “хуан тайзыг” хэлсэн билээ. Хянан тохиолдуулахдаа найруулан засагч Гаадамба багш “жонон” гэжээ. “Жонон” гэж Саган Сэцэний “Эрдэнийн товч” зэрэг монгол түүх судар, тулгар бичигт үзвэл маш эрхэм цол тушаал бөгөөд “дээр хөхрөгчид наран саран хоёр, доор хөрстөд хаан жонон хоёр” гэжээ. Монголч эрдэмтэн Владимирцов энэ тухай бичихдээ: Жонон гэдэг хаан хөвүүн, монгол хааны нэн ойр төрлийн хүн бөгөөд Августын дэргэдэх Цезарь шиг \энэ бол эртний вант улсын ёсноос иш татан зүйрлэжээ...\ хааны хамт төр барьж, Монгол улсын баруун гарыг захирдаг байжээ гэж бичсэн билээ. Саган Сэцэн зэрэг түүхчин хаан зүүн гарыг захирч, жонон баруун гарыг захирдаг гэж бичсэн нь зүүн баруун гар гэж цэргийн нэр томьёо болно.

Эртний Англи улсад хаан гэж байсангүй, одоо хүртэл ван \оросоор король, англиар кинг\ гэж нэлэсээр иржээ. Вангийн ширээ залгамжлах тайжийг Үэльсийн хуантайз өргөмжилдөг ёс Марк Твений тэр өгүүлсэн явдлаас өмнө гарсан бөгөөд одоо хүртэл үргэлжилсээр иржээ. Үэльс гэж Англи вангийн харьяа нэг нутгийн нэр ажгуу.

Учир иймийн тул Марк Твен Англид байгаагүй жононгийн тухай бичээгүй. Англи вангийн ор залгамжлах нэгэн хуантайзын учир уран зохиол бичсэн тул “Жонон гуйлгачин хоёр” биш, “Хуайнтайз гуйлгачин хоёр” гэж орчуулбал зохих бөгөөд тэгвэл жинхэнэ үнэн түүх байдалд нийлэх байжээ. Уг орчуулганд английн ванг “хаан” болгон, түүхэнд байгаагүй хэтэрхий өргөмжилж, орчуулгыг найруулан засагч нь одоо хүртэл хүчинтэй байгаа английн үндсэн хуулийг хүртэл зөрчжээ.

Саутворскийн, Вестминстерскийн, Үэльскийн, Сомерсетскийн гэх зэргээр англи хэлний үг, газар нутгийн нэрд монголоор орчуулахдаа орос хэлний ск гэж зориуд нэмснийг үзэхэд Саутворс, Вестминстер, Үэльс, Сомерсет гэж дунд сургуульд үздэг Европ тивийн газрын зүйн бичигт гардаг нэрийг уг орчуулгын найруулан засагч нь огт сонсоогүйгээ гэрчилж, гагцхүү Марк Твений “Хуайнтайз гуйлгачин хоёрын” дэвтэрт л сая эдгээр газар зүйн нэртэй анх дайралдсаныг олон уншигч нарт үзүүлжээ. Пекинск нугас гэхгүй. Бээжин нугас Уланбаторск мэдээ гэхгүй, Улаанбаатарын мэдээ гэж бичиж дөнгөх боловч Йоркийн гэхийг \253 дугаар тал\ Йоркская гэж найруулан зассаныг үзэхэд Ромыг Рим гэж найруулан засах нь ч аргагүй дээ. Английн бар гэдгийг Бара гэж, орос хэлний харьяалах тийн ялгалын хэлбэрийг хүртэл эс таньсан нь ч одоо цагийн түүх уран зохиол найруулан засах хүн нэлээд боловсролтой байвал зохихыг сануулж, дутуу дулим боловсролын морь явцгүй болж байгааг уншигч олны өмнө илчилж байгаа хэрэг.

Иймд цаашид мэдлэг, ерөнхий боловсролоо зузаатгавал зохих асуудал найруулан засагчийн өмнө тун ч сүрхий шаардлагатай болсныг анхаараасай. Мэдлэг эс гүйцэх газар орон, түүх зэргийн нэрсийг орчуулах номдоо дайралдвал, тэр тухай, ядаж гэм, нэвтэрхий толь, газар зүйн сурах бичиг, тухайн үеийн түүх бичиг зэргийг үзэж танилцаад, тэгсний сүүлээр уг орчуулах, найруулан засах зохиолдоо гарах нэр усны учрыг гүйцэд ухааран мэдэж аваад, орчуулах найруулах ажилдаа орвол наад зах нь Йоркийн Елизавет гэх мэтийг Елизавет Йоркская гэх мэтээр бичихгүйсэн дээ.

Орос, англи хоёр хэл, цөм энэтхэг, европ хэлний зүйлд багтдаг бөгөөд хоёр хэлний төрөл сүлбээ, түүхэн харилцааны улмаас орос хэлэнд англи үг олон бий. Тэр бүгдийг монгол хэлэнд хуулан дууриаж хэрэглэнэ гэвэл бас зохимжгүйг анхаарууштай. Гаадамбын найруулан зассан “Хуайнтайз гуйлгачин хоёрын” түүхэнд гладиотор, пэрүүд гэх зэрэг үг байгаа нь, уг орчуулгыг зориулсан монгол дундад сургуулийн дунд насны хүүхэд байтугай, найруулан засагч багш нь ч уг үгийн утга учрыг нэвтэрхий мэдэхгүй, ямар нэгэн тарни мэт, тайлбары нь мэдэвч чухам тэгсэн үг гэж орчуулж чадахгүй байсны шинж болов уу? Гладиотор гэдгийг уг хэлнээс монголчилбол мэсчин гэсэн үг. Эртний Ром улсын үеэс дугуй хүрээлэнд олзлогдсон цэрэгт мэс бариулан байлдуулж, үзэгч олныг сонирхуулдаг байсан учраас тийнхүү мэсчин гэж нэрлэжээ. Пэрүүд гэдэг нь монголоор төрийн сайд гэсэн үг \361 дүгээр тал\. “Ёслолын сүлд дуулал ширээтийн сүмээр хангинаж “ байгаа нь, үнэн хэрэгтээ, ер хангинаагүй хэрэг. “Гербовый гимн” гэдэг сүлд дуулал ер дэлхийд байдаггүй, оросоос муу орчуулганд л байдаг зүйл. Марк Твений тэр зохиолд төрийн дуулал ч биш, орос “гимн” гэдэг нь, нэгд төрийн дуулал, хоёрт шашны эгшиглэн унших залбирал гэсэн утгатай үг бөгөөд Тарк Твен их дуганд залбирлын эгшиг маш сүр жавхлантай дуурсаж байсныг нэр бүхий орчуулаач нөхөд тэр английн ёс эс мэдэн, буруу тааж, найруулан зассан хүн бас үүргээ гүйцэтгэсэнгүй учир монгол сургуулийн дунд насны хүүхдийг төөрүүлжээ.

Орос хэлэнд сайн эр, хулгай дээрмийн толгойлогчийг “атаман” гэж хэлдэг нь, оросын түүхнээс үндэстэй. Монгол хэл бичигт тэр мэт “ногоон шугуйн сайн эрчүүдийн” тэргүүнийг “дайван” гэж нэрлэдгийг ахмад үеийн хүн андахгүй. Багачууд мэдэхгүй гэвэл утга зохиолынхоо өвийг мэдүүлж, тайлбар зүүлт хийн, “дайван” гэвэл “атаман” өөр хэлний, өөр түүх үндэслэлтэй бөгөөд монгол үгэнд хэрэглэгддэггүй үгээр “атамандсанаас” дээр юмсанжээ.

Монгол орчуулгын үг маш цөөн ядууг онцлон тэмдэглэлтэй. Тэр учраас орос сайхан орчуулгын нэвтрүүлж чадсан нарийн утгыг гээж, бүдүүн тойм төдийг болхи найруулгаар өгүүлжээ. Бас нэг онцлогийг тэмдэглэвэл, монгол орчуулгыг найруулан засагч нь монголоор ийм санааг яаж найруулан хэлбэл дээр вэ? гэж анхаарсангүй. Орос хэлнийзүй, монгол хэлнийзүй тус тусдаа өөр өөр дүрэм зүйтэйг бодолгүй, орос хэлнийзүйн ёсоор орос үгэнд олны тэмдэг байвал , тэр олны тэмдгийг монгол хэлнийзүйд хэрэглэх шаардлага монгол хэлнийзүйд буй эсэхийг үл бодон орос үгэнд орос үгнийзүйн олны тэмдгийн ташуур далайвал, монгол орчуулгандаа олны тэмдгийн дэрс далайдаг хүн хорхойчлогч найруулан засагчийн арга хэрэглэсэн нь, найруулгыг муудуулжээ. Хоёрдугаар бүлгийн ганц хуудсанаас тэр монгол үгэнд илүүц олны тэмдэгтэй үгээс энд сийрүүлбэл Лондон хотыг ганц гудамжтай, ганц байшинтай гэж бодох ёсгүй атал, гудамжнууд... модон байшингуудтай бөгөөд байшингуудын... байшингууд нь... дүнзнүүдээ...цонхнууд нь.. гэх зэргээр бичсэн нь, монгол хэлэнд нэрийн зүйлд олны тэмдэг хэрэглэдэг зарчмыг огт ухааран байсангүй. Бид “талаар дүүрэн шар цэцэг”, “Ховд аймгийн хонины ноос” гэхдээ “талаар дүүрсэн ганцхан сүртэй том шар цэцэг байна” гэж бодохгүй, Ховд аймгийн “цорын ганц хоньтой” гэж хэн ч бодохгүй нь монгол хэлний сэтгэхүй, монгол хэлнийзүйн холбогдолтойг орчуулагч, найруулан засагч нар бодох цаг хэдийн болсон л юмсанжээ.

Орос хэлний хэллэгийн утгыг орчуулахын оронд үгийг орчуулж утгыг завхруулсан зүйл энэ орчуулганд олон үзэгдэж байгаагийн ганц нэг жишээ дурдвал “новорождённый принц Үэльский” хэмээснийг “ново” гэж “шинэ” гэсэн гэж ухаараад, “сая” төрсөн Үэльсийн хуантайз гэсэн үгийг “шинэ төрсөн Үэльсийн жонон” гэж найруулан зассан нь хуучин төрөх, шинэ төрөх гэж монголоор юу болох вэ? гэдгийг бодсонгүй.

Түүнчлэн “душеприказчики” гэсэн үгийн утгыг ухаараагүй,”сүнс онгодын тушаалчид” гэж ойлгосон нь “сүнс онгонд” хамаагүй “гэрээс гүйцэтгэгч” гэвэл зохихыг эс мэдэж, “душа” гэж “сүнс онгон”, “приказчики” гэж “тушаагчид” гэж боджээ. Ийм ёозоор орчуулбал, “”природа” гэдэг орос нэрийг “при” гэж “дэргэдэх”, “рода” гэж “төрөл” гэсэн гээд, “дэргэдэх төрөл” гэ орчуулахад хүрэх нь холгүй ажээ.

Төр барих гэдэг монгол сайхан үгийг мэдсэнгүй нэг орчуулагч тэр жил “царствование” гэдэг орос нэрийг сая хэлсэн махчлах журмаар орчуулж, “хаанчлал” гэдэг туйлын эвгүй муухай үгээр орчуулсны нь энэ орчуулганд 115 дугаар талд хэрэглэсний нь гашуудан дурдаж, цэвэр сайхан монгол хэлээ ингэж эвдэж байгааг харамсалтай байна.

Орос хэлний “но” гэдэг үгийг ганцхан “харин” гэдгээр тогтмол орчуулсан нь, тэр “но” маш олон утгатай учир тэгэж нэг үгээр “харин” гэж орчуулж болдоггүй үг, хойдох урдах үгийн байдлаар ч ухаарсангүй учир, дандаа огт хамаагүй газар “харинджээ!” Орос хэлний өгүүлбэрийн утгыг сайхан найруулгатай монгол өгүүлбэрээр нэвтрүүлэхийг огт эс хайхарсан учир, “они” гэсэн үг л дайралдвал “тэд, тэд” гэж “шүлс үсэргэсэн” орчуулга хийжээ.

Үйл үгийн цагийн ялгамжаа монгол хэлэнд орос хэлнийхээс илүү нарийн байдгийг эс бодсоноос болж, оросын одоо цагийн хэлбэрийг дандаа монгол хэлний ирээдүй цагийн төлөвөөр орчуулсан нь 28 цагтай англи үйл үгийг орос орчуулагч нь орос хэлнийхээ зүйн дүрэмд сайхан нийцүүлэн, цөөн цагтай орос үйл үгийн угтлага найруулга, үг бүтэх зүйн аргаар орос хэлэндээ тааруулж, зүйрлэвэл гудамжийн сайхан засмал зас шиг найруулан зассан бол, монгол орчуулганд, тэр засмал замтай гудамжий нь монгол хэлнийхээ үйл үгийн цаг зохицуулахыг үл мэдэхийн бөмбөгөөр зад бөмбөгдөж, хүн явахын аргагүй болгож, уншигч хүнээ эвгүй орчуулгыхаа овоолсон чулуу авируулж, эс ухаарсны ухмал нүх рүү түлхэн оруулжээ. Энд нэг жишээ дурдвал, “хөлчүүрэл, согтуурал, хэрүүл зодоон энд хэвийн ёс болсон ажээ” гэж өнгөрсөн цагийн төлөвөөр өгүүлжээ. “Шөнө бүр ийм явдал болж, бараг өглөө болтол үргэлжилнэ” гэсэн нь, “үргэлжилнэ” гэж ирээдүй цаг-тэгнэ гэж заасан ажээ. Тэгээд, дараа нь залгасан өгүүлбэр “тархи толгойгоо хага цохилцох, өлсөх хоёр энд ердийн хэрэг байв” гэж өнгөрсөн цагийн төлөв хэрэглээд “гэсэн ч бяцхан Том би жаргалгүй гэж эс мэднэ” гэж ирээдүй цаг руу үсрэн оржээ. Арван зургадугаар зууны тэр газраа аль өнгөрсөн цагийн байдлыг нэг өнгөрсөн, нэг ирээдүй болгож, уншигч ухаарахад хэцүү болгосон үүнийг бодвол “хөлчүүрэн согтуурч, хэрүүл зодоон хийдэг нь энд хэвийн ёс байж, шөнө бүр ийм явдал гарч, бараг өглөө болтол үргэлжилдэг байлаа. Тархи толгойгоо хага цохилцох, өлсөх өлбөрөх нь энд ердийн хэрэг байсан ч бяцхан Том хүү ийм зовлон дунд байгаагаа мэдээгүй байжээ” гэсэн юм байлгүй дээ гэж орчуулагч, найруулан засагчийн сэтгэлийн мичин өнгөрсөн ирээдүй хоёр цаг руу дураараа давхисны нь тогтоож, учры нь тунгааж найруулбал ийм ажээ.

Орчуулах хүн монгол хэлнийхээ үг бүтэх, өгүүлбэр бүтэх зүй зарчмын дотроос үг бүтээх дагавар, үг найруулах ёсыг тун нарийн сонгон хэрэглэбэл зохихыг найруулан засагчид анхаарууштай байна.

Зодоо нүдээ нь хэвийн ёс гэснийг үзвэл, түүнийг “даг дэг” гэж дахих дахин үргэлжилсэн санаа үзүүлдэг дагавраар тодруулж, “зодоон хийдэг”, хөлчүүрэх нь согтуурахаа дагадгийг “н” гэдэг дагавар үзүүлэн, согтуурах нь хэрүүл зодоон хийдэгтэй холбогдолтойг гол үйл үгийн цагтай зэрэгцэн болдог нөхцөл үйлийг үзүүлэгч “ч, ж” гэдэг дагавраар үзүүлэн найруулбал зохих байжээ. Тэр бэрх байдал үргэлжилдэг үед Том хүү ч “эс мэднэ” биш, тэр л үргэлжилдэг үед нь “эс мэддэг” байж шүү дээ.

Энэ мэтээр эх хэлнийхээ үг бүтээх, өгүүлбэр бүтээх, үйлийн урьд өмнө болсон, одоо болж байгаа, болсоор байгаа, болох гэж байгаа алстаа болох байдлыг цөм сайн бодож боловсруулан, аятайхан эвлүүлбэл, унших ухаарахад ч эвтэй болох ёстой. Манай хэл маш байн үгтэй, бас үг бүтээгч олон дагавар нь тун нарийн, сонин утгатай тул хэрэглэх гэсэн утга санаандаа сайхан зохицсон дагавар залган хэрэглэвэл, бодсон сэтгэснийг гүйцэд нэвтрүүлж, ямар ч юм орчуулахад манай хэлний үг дутахгүй, найруулга мөхөсдөхгүй гайхамшиг чадал бүрдсэн өндөр их соёлтой хэлнийхээ чадлыг гүйцэд хэрэглэж сурахыг үнэхээр эх оронч зохиолч, орчуулагч, найруулан засагч хүн бодууштай байна.

Хэдэн түмэн уншигч хүн үзнэ, өчнөө төчнөө залуучууд үзэж, орчуулсан зохиосон уран зохиолоор үлгэр жишээ болгож юм бичиж сурах юм гэж санахад, хайш хэрэг хандаж, ардынхаа олон мянган жилийн соёлын өв эрдэнийн сан болсон хэлээ эвдэн гутааж байдгийг зогсоох цаг хэдийн болсон шүү. Их Ленин Октябрийн хувьсгалын дараа орос хэлээ эвдэн гутаахтай тэмцэх цаг болсон юм бишүү? гэж төрийн түмэн чухал ажлын дундаас орос хэлээ бас чухалчлан бодсон зүйл, Максим Горький мөн орос хэлээ элдэв амтгүй хар үг хэрэглэн чамирхаж, бичгийнхээ хэл эвддэг, хамаагүйгээр орос хэлнийхээ зүй дүрмийг эвдэж, буруу хазгай үг найруулга хэрэглэдгийг их л буруушаасан нь манай хэлэнд ч бас хамаатай юм шүү. Бид ч ардынхаа хэлийг хайрлан хамгаалж, сайны нь улам бадруулах үүрэгтэй юм гэж олон түмэнд зориулсан хэвлэлийн үг найруулга, орчуулгад тун анхаарч байх нь туйлын чухал боллоо.

Бид үсэг өөрчлөхдөө хэлээ өөрчлөөгүй, бичгийнхээ хэлийг устгаагүй \оросоор литературный язык гэдгийг бичгийн хэл гэдэг юм\, бичиг ярианы хэлний баялгийг гээгээгүй юм шүү. Бээжинд сая гарсан Манж, төвд, монгол, хятад, уйгар таван хэлний зүйл хуваасан толь тэргүүтнийг үзэж хэлээ баяжуулж байх нь орчуулагч, зохиолч, найруулан засагч аль алинд гь хэрэгтэйг тэмдэглэмээр байна.

Төгсгөлд нь миний баярласныг илэрхийлбэл, Твений энэ зохиолыг манай оюутан орчуулсанд баярлаж байна. Хичээл хийх, ном үзэх цагаасаа хасаж, энэ ном орчуулах гэж зорьсонд нь үнэхээр сэтгэл бахдаж, урьд өөрөө оюутан явахдаа юм орчуулах гэж, орчуулсан юмаа уг эхтэй нь адил сайхан болж өгдөггүйд махран нухаж байсныг санаад, одоо өдий төдий оюутан энэ номыг бүгдээрээ нийлж орчуулсанд нь талархлаа илтгэн баярлаад, намайг орчуулгы нь муу хэллээ гэж гомдолгүй, найруулан зассан хүн нь ч цаашдаа сайн орчуулж, сайн найруулах уудам их мэдлэгийн өндөр шаардлагад хүрэхийн төлөө мэрийж, уншигч олныхоо өмнө хариуцлагатай бөгөөд соёлын эрхэм үүрэг гүйцэтгэж байгаагаа бодоосой гэж, дутуу дулим зүйлийг заасан минь, муучлах гэж заасан биш, эм гашуун боловч өвчинд тустай, шүүмж гашуун боловч орчуулгын өвд тустай гэж сайн болгохын үүднээс, бид бүгдийн хайртай сайхан ардынхаа хэлний чадлыг дээд хэмжээгээр хэрэглэхийн төлөө мэрийгээсэй гэж хүсэн бичсэн үүнийг бодож зоригжих биз ээ гэж, дэлхийн сайхан зохиолын өвөөс уншигч олондоо хүртээл болгох зорилттой залуу оюутанд халуун сэтгэлээр талархан бичлээ.

Анхны тэмдэглэл

2009-03-04T14:12:00.000+08:00

Дөнгөж шинээр нээсэн блогийнхоо анхны тэмдэглэлийг орчуулгын (translation) холбогдолтой нэгэн материалаар бүрдүүлэхээр шийдлээ. Энэ нь их номч Бямын Ринчен гуайн нийтлэлүүдийн эмхэтгэл болох "Марк Твений минь махы нь идэж дээ..!" хэмээх номд (Эмхэтгэсэн Г.Аким, УБ, 1990) орсон ижил нэрт өгүүлэл юм аа.

Блог нээх шив дээ...

2009-03-04T13:46:00.000+08:00

За ингээд нэг блог нээлээ. Үе үе гэнэт "онгод" орж, элдэв юм бичиж "үзэглэмээр" санагдвал энд "сараачиж" байх болно.